🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असृक्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असृक्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असृक्

अर्थ: खून

संस्कृत: रक्तम् · पर्याय: रुधिर, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज

अंग्रेज़ी: Blood

व्युत्पत्ति: न सृज्यते इतरराहवत् संसृज्यते सहज त्वात्-न+सृज्+क्विन्-तारा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असृज् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. असृज् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. असृज् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असृज् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसृक् / असृग्असृजीअसृञ्जि
द्वितीयाअसृक् / असृग्असृजीअसृञ्जि / असानि
तृतीयाअस्ना / असृजाअसृग्भ्याम् / असभ्याम्असृग्भिः / असभिः
चतुर्थीअस्ने / असृजेअसृग्भ्याम् / असभ्याम्असृग्भ्यः / असभ्यः
पञ्चमीअस्नः / असृजःअसृग्भ्याम् / असभ्याम्असृग्भ्यः / असभ्यः
षष्ठीअस्नः / असृजःअस्नोः / असृजोःअस्नाम् / असृजाम्
सप्तमीअसनि / अस्नि / असृजिअस्नोः / असृजोःअसृक्षु / अससु
सम्बोधनहे असृक् / हे असृग्हे असृजीहे असृञ्जि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असृज्
असृज्
asṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असृज् क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 164, 4; AV. &c. [for the weak cases See असन्; beside, in later language, forms like instr. असृजा (R. iii, 8, 4) and gen. असृजस् (Suśr.) are found]
saffron, L.
असृज् (क्), m. the planet Mars;
N. of the 16th of the astrological Yogas, also called Siddhi, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (121,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असृज् n. [न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न-सृज्-क्विन् Tv.] 1 Blood. --2 The planet Mars. --3 Saffron. --m. N. of the 16th of the 27 Yogas; धनी कुरूपः कुमती दुरात्मा विदेशगामी रुधिरप्रकोपः । महाप्रलोभी पुरुषो बलीयानसृक्प्रसूतौ किल यस्य जंतोः ॥. Śabdak. --Comp. --करः [असृक् शोणितं करोति कृ-ट] the essence of the body; lymph, serum; (the process of रस turning into blood &c., is thus described by Suśr.: --रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते । [] मेदसोस्थि ततो मज्जा मज्ज्नः शुक्रस्य संभवः). --दरः an irregular or excessive menstruation, mœnorrhagia. --दाहेः shedding blood. --धरा the skin. --धारा {1} a stream of blood. {2} the skin. --पः, --पाः ‘a blood-drinker’, a Rākṣasa. --पातः the falling of blood. (pl.) drops of blood. --पावन् a. Ved. drinking blood. --वहा a blood-vessel; pulse. --विमोक्षणं blood-letting, bleeding. --श्रा (स्रा) वः bleeding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0215-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असृज् न० न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न + सृज्--क्विन्, अस्यते क्षिप्यते इतस्ततो नाडीभिः अस् ऋजि वा । १ शोणिते २ मङ्गलग्रहे च तस्य रक्तवर्णत्वात्तथात्वम् । कुङ्कुमे, ३ विष्कम्भावधिके ४ षोडशे योगे । शोणितोत्पत्ति रुक्ता भाव० प्र० । “यदा रसोयकृद्याति तत्र रञ्जकपित्ततः । रागं पाकञ्च संप्राप्य स भवेद्रक्तसंज्ञकः । रक्तं सर्व्व- शरीरे तु जीवस्याधार उत्तमः । स्निग्धं गुरु चलै स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्” । तस्योत्तमत्वञ्चोक्तं तत्रैव “जीवोवसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः” । वीर्य्ये रक्ते मले तस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात्” । वीर्य्ये रक्ते मले च शरीरारम्भके वाग्भटोक्तपरिमाणयुक्ते शुद्धे जीवोवसति न तु दुष्टे प्रवृद्धे रक्तस्रावणोपदेशस्य विधानात् । पित्तवद्भवेदम्लं भवेदित्यर्थः ॥ तस्य स्थानम्” “यकृत् प्लीहा च रक्तस्य सुख्यस्थानं तयोः स्थितम्” । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पीतता भवेत्” इति भा० प्रका० सुश्रुते शोणितोत्पादविवरणमन्यथोक्तं यथा “अथातः शोणितवर्ण्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । तत्र पाञ्चभौति- कस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्य्यस्याष्टविधवीर्य्यस्य वानेकगुणस्योपयुक्तस्य आहारस्य सम्यक् परिणतस्य यस्तेजो- भूतः सारः परमसूक्षमः स रसैत्युच्यते । तस्य चं हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्व्विंशतिं धमनीरनुप्रविश्योर्द्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यश्चतस्र स्त्रिर्य्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहर- हस्तर्पयति वर्द्धयति धारयति यापयति जीवयति चादृष्ट- हेतुकेन कर्म्मणा । तस्य शरीरमनुधावतोऽनुमाना- द्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः । तस्मिन् सर्व्व शरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासा किमयं सौम्यस्तैजस इति । अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी- स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते । स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति । भवतश्चात्र ॥ “रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् । [] अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ॥ रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते । तद्वर्षाद्द्वादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चा- शतः क्षयम् ॥ आर्त्तवं शोणितं त्वाग्नेयमग्नीषोमीयत्वा- द्गर्भस्य पाञ्चभौतिकञ्चापरे जीवरक्तमाहुराचार्य्याः ॥ “विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा । भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असृक्असृज् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: असृज् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | असृज् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असृक् 📚 ➤ खून
संस्कृत: रक्तम् · पर्याय: रुधिर, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असृज् 📚क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 16…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
असृज्
रक्त (२.६.६४) — रुधिर, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज, शोणित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें