🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असृज्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असृज्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असृज्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असृज्
असृज्
asṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असृज् क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 164, 4; AV. &c. [for the weak cases See असन्; beside, in later language, forms like instr. असृजा (R. iii, 8, 4) and gen. असृजस् (Suśr.) are found]
saffron, L.
असृज् (क्), m. the planet Mars;
N. of the 16th of the astrological Yogas, also called Siddhi, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (121,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असृज् n. [न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न-सृज्-क्विन् Tv.] 1 Blood. --2 The planet Mars. --3 Saffron. --m. N. of the 16th of the 27 Yogas; धनी कुरूपः कुमती दुरात्मा विदेशगामी रुधिरप्रकोपः । महाप्रलोभी पुरुषो बलीयानसृक्प्रसूतौ किल यस्य जंतोः ॥. Śabdak. --Comp. --करः [असृक् शोणितं करोति कृ-ट] the essence of the body; lymph, serum; (the process of रस turning into blood &c., is thus described by Suśr.: --रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते । [] मेदसोस्थि ततो मज्जा मज्ज्नः शुक्रस्य संभवः). --दरः an irregular or excessive menstruation, mœnorrhagia. --दाहेः shedding blood. --धरा the skin. --धारा {1} a stream of blood. {2} the skin. --पः, --पाः ‘a blood-drinker’, a Rākṣasa. --पातः the falling of blood. (pl.) drops of blood. --पावन् a. Ved. drinking blood. --वहा a blood-vessel; pulse. --विमोक्षणं blood-letting, bleeding. --श्रा (स्रा) वः bleeding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0215-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असृज् न० न सृज्यते इतररागवत् संसृज्यते सहजत्वात् न + सृज्--क्विन्, अस्यते क्षिप्यते इतस्ततो नाडीभिः अस् ऋजि वा । १ शोणिते २ मङ्गलग्रहे च तस्य रक्तवर्णत्वात्तथात्वम् । कुङ्कुमे, ३ विष्कम्भावधिके ४ षोडशे योगे । शोणितोत्पत्ति रुक्ता भाव० प्र० । “यदा रसोयकृद्याति तत्र रञ्जकपित्ततः । रागं पाकञ्च संप्राप्य स भवेद्रक्तसंज्ञकः । रक्तं सर्व्व- शरीरे तु जीवस्याधार उत्तमः । स्निग्धं गुरु चलै स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्” । तस्योत्तमत्वञ्चोक्तं तत्रैव “जीवोवसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः” । वीर्य्ये रक्ते मले तस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात्” । वीर्य्ये रक्ते मले च शरीरारम्भके वाग्भटोक्तपरिमाणयुक्ते शुद्धे जीवोवसति न तु दुष्टे प्रवृद्धे रक्तस्रावणोपदेशस्य विधानात् । पित्तवद्भवेदम्लं भवेदित्यर्थः ॥ तस्य स्थानम्” “यकृत् प्लीहा च रक्तस्य सुख्यस्थानं तयोः स्थितम्” । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पीतता भवेत्” इति भा० प्रका० सुश्रुते शोणितोत्पादविवरणमन्यथोक्तं यथा “अथातः शोणितवर्ण्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । तत्र पाञ्चभौति- कस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्य्यस्याष्टविधवीर्य्यस्य वानेकगुणस्योपयुक्तस्य आहारस्य सम्यक् परिणतस्य यस्तेजो- भूतः सारः परमसूक्षमः स रसैत्युच्यते । तस्य चं हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्व्विंशतिं धमनीरनुप्रविश्योर्द्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यश्चतस्र स्त्रिर्य्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहर- हस्तर्पयति वर्द्धयति धारयति यापयति जीवयति चादृष्ट- हेतुकेन कर्म्मणा । तस्य शरीरमनुधावतोऽनुमाना- द्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः । तस्मिन् सर्व्व शरीरावयवदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासा किमयं सौम्यस्तैजस इति । अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी- स्नेहनजीवनतर्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते । स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति । भवतश्चात्र ॥ “रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् । [] अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ॥ रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते । तद्वर्षाद्द्वादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चा- शतः क्षयम् ॥ आर्त्तवं शोणितं त्वाग्नेयमग्नीषोमीयत्वा- द्गर्भस्य पाञ्चभौतिकञ्चापरे जीवरक्तमाहुराचार्य्याः ॥ “विस्रता द्रवता रागः स्पन्दनं लघुता तथा । भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असृज्उमा-कोश असृज्: क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 16… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असृज् 📚 ➤ क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 16… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असृज् 📚क् (once द्, TS. vii) n. (m. or f. only, Hariv. 9296) blood, RV. i, 16…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें