🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:48:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अह

अर्थ: फैलना, विस्तृत होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to pervade, to expand, to spread

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्
  2. अह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहःअहौअहाः
द्वितीयाअहम्अहौअहान्
तृतीयाअहेनअहाभ्याम्अहैः
चतुर्थीअहायअहाभ्याम्अहेभ्यः
पञ्चमीअहात् / अहाद्अहाभ्याम्अहेभ्यः
षष्ठीअहस्यअहयोःअहानाम्
सप्तमीअहेअहयोःअहेषु
सम्बोधनहे अहहे अहौहे अहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अह् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, विस्तृत होना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअह्नोतिअह्नुतःअह्नुवन्ति
मध्यमअह्नोषिअह्नुथःअह्नुथ
उत्तमअह्नोमिअह्नुवःअह्नुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अह्नोति · लिट्: आह · लुट्: अहिता · लृट्: अहिष्यति · लोट्: अह्नुतात् · लङ्: आह्नोत् · विधिलिङ्: अह्नुयात् · आशीर्लिङ्: अह्यात् · लुङ्: आहीत् · लृङ्: आहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अहन · ण्वुल्: आहकः · तृच्: अहिता · ण्यत्: आह्यः · तव्य: अहितव्यः · अनीयर्: अहनीयः · क्त: अहितः · क्तवतु: अहितवान् · शतृ: अह्नुवन् · स्य-शतृ: अहिष्यन् · क्त्वा: अहित्वा · ल्यप्: प्राह्य · तुमुन्: अहितुम् · णमुल्: आहम् · घञ्: आहः · क्तिन्: आढि · क्वसु: आहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अह
अह
aha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः) (3.5.12) अह्न
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) पुण्य · सुदिन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अहन्]
१. दिन ।
२. विष्णु ।
३. सूर्य ।
४. दिन का अभिमानी देवता ।
५. आकाश [को॰] ।
६. एक दिन का काम [को॰] ।
७. रात्रि [को॰] ।
८. किसी ग्रंथ का वह अंश जो एक दिन के लिये निश्चित हो [को॰] । यौ॰.— अहिलिश = दिन रात । लगातर । अहपति = सूर्य । अह— मुर्ख= उषाकाल । अहर्ह:= दिन दिन ।
अह २ अव्य [सं॰ अहह] एक अव्यय संबोधन । आश्चर्य खेद और क्लेश अदि में इसका प्रयोग होता हैं; जैसे — अह ! तुमने बड़ी मूर्खता की (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अह ind. (as a particle implying ascertainment, affirmation, certainty, &c.) surely, certainly, RV.; AV.; ŚBr.
(as explaining, defining) namely, ŚBr.
(as admitting, limiting, &c.) it is true, I grant, granted, indeed, at least, ŚBr. [For the rules of accentuation necessitated in a phrase by the particle अह cf. Pāṇ. viii, 1, 24 seqq.]
(also) a particle answering to ह in a preceding sentence (ह — अह = μὲν — δέ), Gaṇar.
2. अह n. (only Ved.; nom. pl. अहा, RV.; AV.; gen. pl. अहानाम्, RV. viii, 22, 13) = अहर्, q.v., a day
often ifc. m(अह). (e.g. द्वादशाह, त्र्य्-अह, षड्-अह, &c.) or n. (e.g. पुण्याह, भद्राह, and सुदिनाह)
See also अह्न s.v.
अहं (in comp. for अहम्).
अहः (in comp. for अहर्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (124,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अह ind. A particle implying(a) praise (पूजा); (b) separation; (c) resolution, ascertainment, certainty; and translated by ‘surely,’ ‘certainly,’ ‘yes,’ ‘well’; (d) rejecting; (e) sending; (f) deviation from custom, impropriety; त्वमह ग्रामं गच्छ, त्वमह रथेतारण्यं गच्छ Sk.; स्वयमह रथेन याति ३ उपाध्यायं पदातिं गमयति Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0217-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अह गतौ आत्म० भ्वा० सक० इदित् सेट् । अंहते आंहिष्ट । आनंहे “आनंहिरेऽद्रिं प्रति चित्रकूटम्” “आंहि- षातां रघुव्याघ्रौ शरभङ्गाश्रमं ततः” भट्टिः । रि अंह्रिः पादः असुन् अंहः पापम् । इन् बा० नलुक् । अहिःसर्पः केदारश्च । “एवा त इन्द्रोचथमहेम” ऋ० २, १९, ७, वेदे तु बा० नलुक् । लटः पञ्चानां लिटः पञ्चकादेशे ब्रुवश्चाहादेशः आह आहतुः आहुः आत्थ आहथुः “इत्याह भगवान् मनुः” इत्यादौ तु चादिगणपठितं विभक्ति प्रतिरूपमाहेति ।
अह दीप्तौ चुरा० इदित् उभ० अक० सेट् । अंहयति ते आञ्जिहत् त ।
अह व्याप्तौ स्वा० प० सक० सेट् । अह्नोति । आहीत् आह ।
अह अव्य० अहि--घञ् पृ० नलोपः । १ प्रशंसायां २ क्षेपे, ३ वियोगे, ४ निग्रहे, ५ आचारातिशये, ६ अर्च्चने च । “अत्यह तदिन्द्रोऽमुच्यत देवो हि सः” “इदमहेदं सत्वं कृशपश्वल्पाज्यमथायम्” शत० व्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अह इ क भासे । (उभं-चुरां-अकं-सेट् ।) दीप्ति- रिति यावत् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ क अंह- यति । भासो दीप्तिः । इति दुर्गादासः ॥
अह इ ङ गतौ । (भ्वादिं-आत्मं-सकं-सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ अंह्यते । ङ अंहते । इति दुर्गादासः ॥
अह, व्य, प्रशंसा । क्षेपणं । नियोगः । विनिग्रहः । इति मेदिनी ॥
अहं, त्रि, अस्मद्शब्दस्य प्रथमान्तस्य रूपं । आमि इति भाषा । यथा आह्निकतत्त्वं, -- “अहं देवो न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवास्मि न शोकभाक् । सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वभाववान्” ॥ (तथा च रघुवंशे १ । ६८ । “सोहमिज्या विशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः”)
अहः [न्], क्ली, दिवा । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-158-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अहअह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अह 📚 ➤ फैलना, विस्तृत होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्याप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अह 📚दिन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अह: अह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें