🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:32:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आकल्पक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आकल्पक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आकल्पक

अर्थ: दुःखपूर्ण स्मृति, स्मृति का लोप

व्युत्पत्ति: आ-कृप्-णिच्-ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आकल्पक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कल्पक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + कृप् + ण्वुल्
  3. कल्पक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + कृप् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आकल्पक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआकल्पकःआकल्पकौआकल्पकाः
द्वितीयाआकल्पकम्आकल्पकौआकल्पकान्
तृतीयाआकल्पकेनआकल्पकाभ्याम्आकल्पकैः
चतुर्थीआकल्पकायआकल्पकाभ्याम्आकल्पकेभ्यः
पञ्चमीआकल्पकात् / आकल्पकाद्आकल्पकाभ्याम्आकल्पकेभ्यः
षष्ठीआकल्पकस्यआकल्पकयोःआकल्पकानाम्
सप्तमीआकल्पकेआकल्पकयोःआकल्पकेषु
सम्बोधनहे आकल्पकहे आकल्पकौहे आकल्पकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आकल्पक
आकल्पक
ākalpaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कल्पक m. (= उत्कण्ठा or उत्कलिका) remembering with regret, missing, Kād.
(= मुद्) joy, L.
(= मोक) loss of sense or perception, L.
(= तमस्) darkness, L.
(= ग्रन्थि) a knot or joint, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकल्पकः 1 Remembering with regret, missing. --2 Fainting, loss of sense or perception. --3 Joy or delight. --4 Darkness. --5 A knot or joint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0220-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकल्पकः, पुं, (आकल्प + कन् ।) तमः । मोहः । [] ग्रन्थिः । उत्कण्ठा । हर्षः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-161-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आकल्पकआकल्पक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कल्पक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + कृप् + ण्वुल् | कल्पक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + कृप् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आकल्पक 📚 ➤ दुःखपूर्ण स्मृति, स्मृति का लोप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आकल्पक 📚m. (= उत्कण्ठा or उत्कलिका) remembering with regret, missing, Kād🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आकल्पक: आ-कृप्-णिच्-ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬