🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:56:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आकल्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आकल्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आकल्य

अर्थ: शब्द करना, गिनना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: शब्दसङ्ख्यानयोः

अंग्रेज़ी: to sound, to count

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — आ + कल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. आकल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कल् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गिनना (शब्दसङ्ख्यानयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकलतेकलेतेकलन्ते
मध्यमकलसेकलेथेकलध्वे
उत्तमकलेकलावहेकलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कलते · लिट् (आत्मने.): चकले · लुट् (आत्मने.): कलिता · लृट् (आत्मने.): कलिष्यते · लोट् (आत्मने.): कलताम् · लङ् (आत्मने.): अकलत · विधिलिङ् (आत्मने.): कलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कलन · ण्वुल्: कालकः · तृच्: कलिता · ण्यत्: काल्यः · तव्य: कलितव्यः · अनीयर्: कलनीयः · क्त: कलितः · क्तवतु: कलितवान् · शानच्: कलमानः · क्त्वा: कलित्वा · ल्यप्: प्रकल्य · तुमुन्: कलितुम् · णमुल्: कालम् · घञ्: कालः · क्तिन्: कल्ति · क्वसु: चकल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कल्
कल्
kal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल' (1.7.2)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल् (in comp. for 2. कद्).
1. कल् cl. 1. Ā. कलते, to sound, Dhātup. xiv, 26; to count, ib.;
कल् [cf. Lat. calculo.]
2. कल् cl. 10. P. (rarely Ā.) कालयति (˚ते), to push on, drive forward, drive before one's self or away, carry off, MBh.; BhP.; to go after (with hostile intention), persecute, R. iii, 41, 26; to count, tell over, MBh. iii, 14853; to throw, L.; to announce the time (?).
3. कल् P. (rarely Ā.) कलयति (˚ते), to impel, incite, urge on MBh.; BhP. &c.; to bear, carry, Gīt.; Śāntiś. &c.; to betake one's self to, Naiṣ. ii, 104; to do, make, accomplish, Bhartṛ. iii, 20; Sāh.; to utter a sound, murmur, Naiṣ.; Śiś. &c.; (sometimes in connection with nouns merely expressing the verbal conception, e.g. मूर्छां √ कल्, to swoon, Bālar.; चुलुकं जलस्य √ कल्, to take a draught of water, ib.); to tie on, attach, affix, Gīt.; to furnish with; to observe, perceive, take notice of; to consider, count, take for, Gīt.; Bālar.; Ratnāv.; (see 1. कलय, col. 3.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल् {vI.v} {c1c} A. (कलते, कलित) 1 To count. --2 To sound. {vII.v} {c10c} U. (कलयति-ते, कलित) 1 To hold, bear, carry, wield, have, put on; करालकरकंदलीकलितशस्त्रजालैर्बलैः U. 5. 5; म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं Gīt. 1; कलितललितवनमालः; हलं कलयते ibid.; कलय वलयश्रेणीं पाणौ पदे कुरु नूपुरौ 12; Śānti. 4. 18. --2 (a) To count, reckon; कालः कलयतामहं Bg. 10. 30 (b) To measure, सदा पांथः पूषा गगनपरिमाणं कलयति Bh. 2. 114. --3 To assume, take, have, possess; कलयति हि हिमांशोर्निष्कलंकस्य लक्ष्मीं Māl. 1. 22; Śi. 4. 36, 9. 59. --4 To know, understand, observe, take notice of, think of; कलयन्नपि सव्यथोऽवतस्थे Śi. 9. 83; कोपितं विरहखेदितचित्ता कांतमेव कलयंत्यनुनिन्ये 10. 29; N. 2. 65, 3. 12, Māl. 2. 9. --5 To think, regard, consider; कलयेदमानमनसं सखि मां Śi. 9. 58, 6. 54, 15. 55, 16. 64; Śānti. 4. 15; व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरं Gīt. 4, 7. --6 To undergo, be influenced by; मदलीलाकलितकामपाल Māl. 8; धन्यः कोपि न विक्रियां कलयति प्राप्ते नवे यौवने Bh. 1. 72. --7 To do, perform. --8 To go. --9 To attach to, tie on; furnish with. --10 To urge on, impel, incite; Māl. 9. 41. --11 To utter a sound, murmur. --12 To take hold of the die called Kali. {vIII.v} {c10c} P. (कालयति, कालित) 1 To push on, urge, drive forward. --2 To carry off. --3 To collect. --4 To throw, cast. --5 To proclaim the time.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0385-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आकल्यअव्यय — आ + कल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: आकल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आकल्य 📚 ➤ शब्द करना, गिनना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: शब्दसङ्ख्यानयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कल् 📚(in comp. for 2. कद्)🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आकल्य: आ + कल् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें