🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:22:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आक्रय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आक्रय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आक्रय

अर्थ: खरीदना, बदले में लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: द्रव्यविनिमये

अंग्रेज़ी: to buy, to purchase

व्युत्पत्ति: क्री + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + क्री + अच्
  2. क्रय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + क्री + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्रय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रयःक्रयौक्रयाः
द्वितीयाक्रयम्क्रयौक्रयान्
तृतीयाक्रयेणक्रयाभ्याम्क्रयैः
चतुर्थीक्रयायक्रयाभ्याम्क्रयेभ्यः
पञ्चमीक्रयात् / क्रयाद्क्रयाभ्याम्क्रयेभ्यः
षष्ठीक्रयस्यक्रययोःक्रयाणाम्
सप्तमीक्रयेक्रययोःक्रयेषु
सम्बोधनहे क्रयहे क्रयौहे क्रयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्री (क्र्यादिगण) · अर्थ: खरीदना, बदले में लेना (द्रव्यविनिमये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्रीणातिक्रीणीतःक्रीणन्ति
मध्यमक्रीणासिक्रीणीथःक्रीणीथ
उत्तमक्रीणामिक्रीणीवःक्रीणीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्रीणाति · लट् (आत्मने.): क्रीणीते · लिट्: चिक्राय · लिट् (आत्मने.): चिक्रिये · लुट्: क्रेता · लुट् (आत्मने.): क्रेता · लृट्: क्रेष्यति · लृट् (आत्मने.): क्रेष्यते · लोट्: क्रीणातु · लोट् (आत्मने.): क्रीणीताम् · लङ्: अक्रीणात् · लङ् (आत्मने.): अक्रीणीत · विधिलिङ्: क्रीणीयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): क्रीणीत · आशीर्लिङ्: क्रीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्रेषीष्ट · लुङ्: अक्रैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अक्रेष्ट · लृङ्: अक्रेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्रेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्रयण · ण्वुल्: क्रायकः · तृच्: क्रेता · यत्: क्रेयः · तव्य: क्रेतव्यः · अनीयर्: क्रयणीयः · क्त: क्रीतः · क्तवतु: क्रीतवान् · शतृ: क्रीणन् · स्य-शतृ: क्रेष्यन् · शानच्: क्रीणानः · क्त्वा: क्रीत्वा · ल्यप्: प्रक्रीय · तुमुन्: क्रेतुम् · णमुल्: क्रायम् · क्तिन्: क्रीति · क्वसु: चिक्रीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रय
क्रय
kraya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रय संज्ञा पुं॰ [सं॰] मोल लेने की क्रिया । खरीदने का काम । खरीद । क्रयण । यौ॰—क्रयक्रीत =खरीदा या मोल लिया हुआ । क्रयलेख्य = विक्रय पत्र । बैनामा । दानपत्र । क्रयविक्रय = खरीदने और बेचने की क्रिया । व्यापार । क्रयविक्रयिक = व्यापारी । सौदागर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रय &c. See √ क्री.
क्रय अस्, m. buying, purchase, VS.; TS.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.
the purchase-price, VarBṛS. lxxxii, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रयः [क्री भावे अच्] Buying, purchasing. --Comp. --आरोहः a market, fair --क्रीत a. bought. --लेख्यं a deed of sale, conveyance &c. (गृहं क्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितं । पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते Bṛhaspati). --विक्रयौ (du.) trade, traffic, buying and selling; Ms. 8. 5; 7. 127. --विक्रयिकः a trader, merchant. --विक्रयिन् a. buying or selling, striking a bargain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रयः, पुं, (क्री + भावे अच् ।) पणपूरणादिमूल्य- दानेन विक्रेतुः स्वत्वापनयनेन स्वत्वापादनव्या- पारविशेषः । मूल्येन द्रव्यग्रहणम् । केना इति भाषा । यथा, -- “प्रकाशं वा क्रयं कुर्य्यात् मूल्यं वापि समर्पयेत्” ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वे वृहस्पतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रय" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आक्रयक्रय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + क्री + अच् 📚
अन्य सम्भावना: क्रय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + क्री + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आक्रय 📚 ➤ खरीदना, बदले में लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: द्रव्यविनिमये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रय 📚मोल लेने की क्रिया । खरीदने का काम । खरीद । क्रयण । यौ॰—क्रयक्रीत =खरी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आक्रय: आ + क्री + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें