🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:16:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आक्रीड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आक्रीड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आक्रीड

अर्थ: विहार करना, खेलना, मन बहलाना

संस्कृत: विहारे

अंग्रेज़ी: to amuse oneself, to enjoy, to play, to gamble, to make a noise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + क्रीड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. आक्रीड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आक्रीड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. क्रीड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + क्रीड् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्रीड् (भ्वादिगण) · अर्थ: विहार करना, खेलना, मन बहलाना (विहारे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्रीडतात् / क्रीडताद् / क्रीडतुक्रीडताम्क्रीडन्तु
मध्यमक्रीड / क्रीडतात् / क्रीडताद्क्रीडतम्क्रीडत
उत्तमक्रीडानिक्रीडावक्रीडाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्रीडति · लिट्: चिक्रीड · लुट्: क्रीडिता · लृट्: क्रीडिष्यति · लोट्: क्रीडतात् · लङ्: अक्रीडत् · विधिलिङ्: क्रीडेत् · आशीर्लिङ्: क्रीड्यात् · लुङ्: अक्रीडीत् · लृङ्: अक्रीडिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्रीडन · ण्वुल्: क्रीडकः · तृच्: क्रीडिता · ण्यत्: क्रीड्यः · तव्य: क्रीडितव्यः · अनीयर्: क्रीडनीयः · क्त: क्रीडितः · क्तवतु: क्रीडितवान् · शतृ: क्रीडन् · स्य-शतृ: क्रीडिष्यन् · क्त्वा: क्रीडित्वा · ल्यप्: प्रक्रीड्य · तुमुन्: क्रीडितुम् · णमुल्: क्रीडम् · घञ्: क्रीडः · क्तिन्: क्रीट्टि · क्वसु: चिक्रीड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रीड्
क्रीड्
krīḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीड् cl. 1. P. क्रीडति (or क्रीळति, RV.; ep. also Ā.; perf. चिक्रीड, MBh.; fut. p. क्रीडिष्यत्, BhP. iii, 17, 24 ; aor. अक्रीडीत्, Bhaṭṭ.), to play, sport, amuse one's self, frolic, gambol, dally (used of men, animals, the wind and waves, &c.), RV.; VS.; AV. &c.; to jest, joke with (instr. or instr. with सह or सार्धम्; once acc. Mṛcch.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.: Caus. क्रीडयति, to cause to play, allow to play, MBh. i, 6440; iv, 329; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (321,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीड् {c1c} P. (क्रीडति, क्रीडित) 1 To play, amuse oneself; वानराः क्रीडितुमारब्धाः Pt. 1; एष क्रीडति कूपयंत्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः Mk. 10. 59. --2 To gamble, play at dice; बहुविधं द्यूतं क्रीडतः Mk. 2; नाक्षैः क्रीडेत्कदाचिद्धि Ms. 4. 74; Y. 1. 138. --3 To jest, joke or trifle with; सद्वृत्तस्तनमंडलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति Gīt. 3; क्रीडिष्यामि तावदेनया V. 3; एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडंति धनिनोर्थिभिः H. 2. 23; Pt. 1. 187; Mk. 3. --WITH अनु (Atm.) to play, sport, amuse oneself; साध्वनुक्रीडमानानि पश्य वृंदानि पक्षिणां Bk. 8. 10. --आ, --परि, --सं (Atm.) to play &c.; संक्रीडंते मणिभिर्यत्र कन्याः Me. 67; but क्रीड् with सं is Paras. in the sense of ‘making a noise’; त्वन्नामवर्णा इव कर्णपीता मयास्य संक्रीडति चक्रचक्रे N. 3. 50; संक्रीडंति शकटानि Mbh. ‘the carts creak.’
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आक्रीडआ + क्रीड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आक्रीड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आक्रीड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आक्रीड 📚 ➤ विहार करना, खेलना, मन बहलाना
संस्कृत: विहारे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रीड् 📚cl. 1. P. क्रीडति (or क्रीळति, RV.; ep. also Ā.; perf. चिक्रीड, MBh.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें