🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आख्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आख्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आख्या

अर्थ: नाम, अभिधान

संस्कृत: नाम · पर्याय: आह्वय, आह्वा, अभिधान, नामधेय, नामन्

व्युत्पत्ति: आख्यायतेऽनया-आख्या-अङ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. आख्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. आख्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. आ + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आख्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआख्याआख्येआख्याः
द्वितीयाआख्याम्आख्येआख्याः
तृतीयाआख्ययाआख्याभ्याम्आख्याभिः
चतुर्थीआख्यायैआख्याभ्याम्आख्याभ्यः
पञ्चमीआख्यायाःआख्याभ्याम्आख्याभ्यः
षष्ठीआख्यायाःआख्ययोःआख्यानाम्
सप्तमीआख्यायाम्आख्ययोःआख्यासु
सम्बोधनहे आख्येहे आख्येहे आख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आख्या
आख्या
ākhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाम के और नाम (1.6.8) आह्वा · अभिधान · नामधेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आख्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाम ।
२. कीर्ति । यश ।
३. विवरण । व्याख्या ।
४. आकृति । चेहरा [को॰] ।
५. सौंदर्य । गरिमा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ ख्या P. (impf. -अख्यत्) to behold, RV. iv, 2, 18; (fut. p. -ख्यास्यत्; perf. 3. pl. -चख्युः) to tell, communicate, inform, declare, announce, ŚBr. xiii, xiv; Mn.; MBh. &c.; to call (with two acc.), Ragh. x, 22 : Pass. -ख्यायते, to be named or enumerated, ŚBr.; to be called, ŚBr. x, xiv : Caus. P. (2. sg. -ख्यापयसि) to make known, declare, MBh. i, 7485 : Ā. (Pot. -ख्यापयेत) to cause to tell, AitBr.; ŚāṅkhŚr.
2. आ-ख्या f. (ifc. f(आ). , Kathās.; Sāṃkhyak.) appellation, name, Prāt.; Pāṇ.; Mn. vii, 157, &c.
(= -संख्या) total amount, Mn. ii, 134; MBh. iii, 12831 (cf. Hariv. 515), and xv, 671
appearance, aspect, R. vii, 60, 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (129,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आख्या {c2c} P. 1 (a) To tell, say, inform, communicate, narrate (usually with dat. of person); ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विबुधद्विषः R. 15. 5, 41, 71, 93; 12. 42, 91; Bg. 11. 31, 18. 63; Me. 100; Ms. 8. 224, 9. 73, Y. 1. 66, 2. 65; sometimes with gen. of person; आख्याहि भद्रे प्रियदर्शनस्य Pt. 4. 15; केनाहं तवाख्यातः Mb. (b) To declare, announce, signify; R. 2. 11. --2 To call, denominate, name; सुवर्णबिंदुरित्याख्यायते Māl. 9; R. 10. 21, Ms. 4. 6. --3 To look at, count; to recite (Ved.). --Caus. (ख्यापयति) 1 To cause to tell or narrate. --2 To declare.
आख्या [आ-ख्यायते अनेन; आख्या [] अङ्] A name, appellation; किं वा शकुंतलेत्यस्य मातुराख्या Ś. 7, 7. 33; पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम Ku. 1. 26; तदाख्यया भुवि पप्रथे R. 15. 101 became known by that name; often at the end of compounds meaning ‘named’ or ‘called’; अथ किमाख्यस्य राजर्षेः सा धर्मपत्नी Ś. 7; रघुवंशाख्यं काव्यं &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0225-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आख्या स्त्री आ + ख्यायते अनेन आ + ख्या--अङ् । संज्ञायां रूढेनाम्नि वाचकशब्दे । “पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” कुमा नाम च “येन स्वीयपदार्थस्य मुख्यतः प्रतिपादने । खोत्तर- प्रयमापेक्षा तन्नाम स्यात्तदर्थकमिति” शब्दश० उक्तलक्षणकम् “यत् प्रातिपदिकं नाम तन्नाम्नो नातिरिच्यते” इति च तत्रो क्तं “यादृशशब्देन स्वोपस्थाप्ययदर्थमुख्यविशेष्यकान्वयबोधार्थं स्वोत्तरप्रथमाविभक्तिरपेक्ष्यते तादृशः शब्द एव तदर्थकं नाम । घटादयोहि शब्दाः प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एव स्वार्थमुख्यविशेष्यकं बोधमुत्पादयन्ति नत्वन्यथा न हि घट इत्यादित इव घटादित्यादितोऽपि षटादिमुख्यविशे- ष्यकः सुबर्थसंख्यादेरवगमः । पीतपटेत्यादिकः समासोऽपि स्वोत्तरं प्रथमाप्रतिसन्धानदशायामेव पटादिमुख्यधर्म्मि ताकस्य पीताद्यन्वयबोधस्य जनकः अतएव “नापदं प्रयु- ञ्जीतेति” वृद्धाः । पदं विभक्त्यन्तं पीतपटरूपमित्यादावपि नावान्तरवाक्यार्थबोधपूर्व्वको महावाक्यार्थबोधः पटा- दिनाम्नः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थे पीताद्यन्वयधियः पूर्व्वमसम्भवात् विशिष्टवैशिष्ट्याबगाहितया प्रमाणान्तरेण पटधर्म्मिकपीतनिश्चयादपि तत्र सम्भवात् । नचान्योन्य- परस्परादिनामस्वव्याप्तिः “एभ्यः प्रथमा नाभिधीयते” इति [] वृद्धैः स्मरणादिति वाच्यं मल्लांभ्यामन्योन्यं हन्यत इत्यादौ मल्लयोः परस्परकर्त्तृकहननकर्म्मत्वान्वयानुरोधेन तेषामपि प्रथमान्तत्वादन्यथा सकर्म्मकस्य हन्तेर्भावाख्यातसाकाङ्क्ष- त्वानुपपत्तेरकर्म्मकस्यैव धातोस्तथात्वात्” । तेन न्याय- मते प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधस्वीकारेण तथात्वं वैया- करणादिमते तु न तथा “भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानीति या० उक्तेः भावप्रधानत्वे नैव बोधः तथाच “अर्थ वदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकं” “कृत्तद्धितसमासाश्चेति” पा० उक्त लक्षणं प्रातिपदिकमेव नामेत्यभिधीयते अतएवोक्तम् “उणाद्यन्तं कृदन्तञ्च तद्धितान्तं समासजम् । नामसंज्ञा भवेत्तस्य स्वाद्युत्पत्तिस्तदुत्तरम्” तच्च नाम चतुर्विधम् “रूढञ्च लक्षकञ्चैव योगरूढञ्च यौगिकम् । तच्चतुर्द्धा परे रूढयौगिकं मन्वतेऽधिकम्” शब्दश० व्याख्यातं च स्वयमेव जगदी- शेन । “निरुक्तं नामविभजते । रूढञ्चेत्यादि तत् नाम । चत्रयमवधारणार्थं तेन किञ्चिन्नाम क्वचिदर्थे रूढ- मेव यथा गोप्रभृतौ गवादि गमेर्डो दाभाभ्यां नुर्धेट- इच्चेत्यादेरौणादिकप्रत्ययस्य शक्तिविरहेण यौगिकत्व- विरहात् । किञ्चिल्लक्षकमेव यथा तीरादौ गङ्गादि, आद्य- व्युत्पत्त्या पूरवत्तीरे शक्तिग्रहस्याविशिष्टत्वेऽप्याजानिक- प्रयोगापत्त्या तदप्रामाण्यकल्पनात् शक्तेः पूर्व्वपूर्व्वप्रयोग नियतत्वात् । किञ्चिद्योगरूटमेव यथा पङ्कजातपद्मादौ पङ्कजादि “किञ्चित् यौगिकमेव यथा पाककर्त्रादौ पाच- कादि । रूढयौगिकभप्यधिकं नाम यथा मण्डपमहा- रजतादि तद्धि कदाचिदवयववृत्त्या योगार्थमेव कदाचिच्च समुदायशक्त्या रूढार्थमेवाभिधत्ते इत्यपरेषाम्मतम् । गौर्व्वाहीक इत्यादौ तु शक्यार्थसदृशत्वावच्छिन्नबोधकतया गौणं गवादिपदं गोसदृशादौ लक्षकमेव न तु ततोभिद्यते” तत्र रूढादिलक्षणानि तत्रैवोक्तानि यथा “रूढं सङ्केतव- न्नाम सैव संज्ञेति कीर्त्त्यते । नैमित्तिकी पारिभाषिक्यौपा- धिक्यपि तद्भिदा । यन्नाम यादृशार्थे सङ्केतितमेव न तु यौगिकमपि तद्रूढं योगरूढन्तु पङ्गजादिकं न तथा रूढनामैव च संज्ञापदेनाभिलप्यते न तु रूढादिवत् संज्ञापि नाम्नोऽवान्तरभेदः, येन विभागव्याघातः स्यात् । संज्ञायाश्च त्रयोभेदाः नैमित्तिकी पारिभाषिकी औपा- धिकी चेति । पाचकपाठकादयस्तु न संज्ञाः सङ्केतशून्यत्वा- दिति ये तु रूढस्य नाम्नश्चतुर्व्विध
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आख्या, स्त्री, (आङ् + ख्या + अङ् + टाप्) नाम । संज्ञा । इत्यमरः ॥ यथा कुमारसम्भवे १ । २६ । “उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-165-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आख्या" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आख्याआख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | आख्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आख्या 📚 ➤ नाम, अभिधान
संस्कृत: नाम · पर्याय: आह्वय, आह्वा, अभिधान, नामधेय, नामन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आख्या 📚नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आख्या
नाम के और नाम (१.६.८) — आह्वा, अभिधान, नामधेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आख्या: आख्यायतेऽनया-आख्या-अङ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें