🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:16:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आख्याता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आख्याता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आख्याता

अर्थ: स्पष्ट बोलना

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to articulate, to speak clearly

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + चक्ष् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आ + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आ + ख्या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  4. आख्याता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. आ + चक्ष् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  6. आ + ख्या धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  7. ख्याता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ख्या + क्त
  8. ख्यातृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ख्या + तृच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चक्ष् (अदादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्शाता / ख्याताक्शातारौ / ख्यातारौक्शातारः / ख्यातारः
मध्यमक्शातासे / ख्यातासेक्शातासाथे / ख्यातासाथेक्शाताध्वे / ख्याताध्वे
उत्तमक्शाताहे / ख्याताहेक्शातास्वहे / ख्यातास्वहेक्शातास्महे / ख्यातास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चष्टे · लिट्: चक्शौ · लिट् (आत्मने.): चक्शे · लुट्: क्शाता · लुट् (आत्मने.): क्शाता · लृट्: क्शास्यति · लृट् (आत्मने.): क्शास्यते · लोट् (आत्मने.): चष्टाम् · लङ् (आत्मने.): अचष्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): चक्षीत · आशीर्लिङ्: क्शायात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्शासीष्ट · लुङ्: अक्शासीत् · लुङ् (आत्मने.): अक्शास्त · लृङ्: अक्शास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्शास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चक्षण · ण्वुल्: चक्षकः · तृच्: चष्टा · ण्यत्: चक्ष्यः · तव्य: चष्टव्यः · अनीयर्: चक्षणीयः · क्त: चष्टः · क्तवतु: चष्टवान् · स्य-शतृ: क्शास्यन् · शानच्: चक्षाणः · क्त्वा: चष्ट्वा · ल्यप्: प्रचक्ष्य · तुमुन्: चष्टुम् · णमुल्: चक्षम् · घञ्: चक्षः · क्तिन्: चष्टि · क्वसु: चचक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चक्
चक्
cak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक् cl. 1. P. Ā. ˚कति, ˚कते, to be satiated or contented or satisfied, Dhātup. iv, 19; to repel, resist, ib.; to shine, xix, 21 (cf. √ कन् and कम्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक् {c1c} U. (चकति-ते, चकित) 1 To be satiated, be contented or satisfied. --2 To repel, resist. --3 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0480-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आख्याताआ + चक्ष् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आ + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आ + ख्या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आख्याता 📚 ➤ स्पष्ट बोलना
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चक् 📚cl. 1. P. Ā. ˚कति, ˚कते, to be satiated or contented or satisfied, Dhā…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬