🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:42:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आगिला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आगिल+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आगिल

अर्थ: खाना, निगलना

संस्कृत: निगरणे

अंग्रेज़ी: to eat, to swallow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + गॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गॄ (तुदादिगण) · अर्थ: खाना, निगलना (निगरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगिरतात् / गिरताद् / गिरतु / गिलतात् / गिलताद् / गिलतुगिरताम् / गिलताम्गिरन्तु / गिलन्तु
मध्यमगिर / गिरतात् / गिरताद् / गिल / गिलतात् / गिलताद्गिरतम् / गिलतम्गिरत / गिलत
उत्तमगिराणि / गिलानिगिराव / गिलावगिराम / गिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गिरति · लिट्: जगार · लुट्: गरिता · लृट्: गरिष्यति · लोट्: गिरतात् · लङ्: अगिरत् · विधिलिङ्: गिरेत् · आशीर्लिङ्: गीर्यात् · लुङ्: अगारीत् · लृङ्: अगरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गलन · ण्वुल्: गालकः · तृच्: गलीता · ण्यत्: गार्यः · तव्य: गलीतव्यः · अनीयर्: गलनीयः · क्त: गीर्णः · क्तवतु: गीर्णवान् · शतृ: गिलन् · स्य-शतृ: गलीष्यन् · क्त्वा: गीर्त्वा · ल्यप्: प्रगीर्य · तुमुन्: गलीतुम् · णमुल्: गालम् · क्तिन्: गीर्णि · क्वसु: जिगीर्वान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गॄ
गॄ
gṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गॄ cl. 9. P. Ā. गृणाति, ˚णीते (1. sg. Ā. and 3. sg. Pass. गृणे, RV.; 1. sg. Ā. गृणीषे, RV.; 2. pl. गृणता, AV. v, 27, 9; p. P. गृणत्, RV. &c.; Ā. & Pass. गृणान, RV.; Ved. inf. Impv. गृणीषणि, RV. vi, 15, 6 and viii, 12, 19), to call, call out to, invoke, RV.; AV.; ŚBr. iv; Bhag. xi, 21; to announce, proclaim, RV.; to mention with praise, praise, extol, RV.; BhP. xi, 13, 41; Bhaṭṭ. viii, 77; to pronounce, recite, MBh. vii, 1754; Ragh.; BhP. i, 1, 14; to relate, teach in verses, 4, 9; Gaṇit. i, 4, 5;
गॄ [cf. γηρύω, γλῶσσα; Hib. goirim; Old Germ. quar, quir, &c.; Old Pruss. gerbu, ‘to speak’; Angl.Sax. gale; Germ. Nachtigal; Lat. gallus ?]
2. गॄ cl. 6. P. गिरति or (cf. Pāṇ. viii, 2, 21) गिलति (ŚBr. i; MBh.; Suśr.), ep. also Ā. गिरते (1. sg. गिरामि, AV. vi, 135, 3; perf. जगार, RV.; aor. Subj. 3. pl. गरन्, RV. i, 158, 5), to swallow, devour, eat, RV. &c.; to emit or eject from the mouth, MBh. xii, 12872 : Caus. (aor. 2. sg. अजीगर्) to swallow, RV. i, 163, 7 : Intens. जेगिल्यते, Pāṇ. viii, 2, 20 : Desid. जिगरिषति, vii, 2, 75;
गॄ [cf. √ 2. गल्, 2. गिर्, गिल, 2. गीर्ण; Lith. gerru, ‘to drink’; Lat. glu-tio, gula; Slav. gr-lo; Russ. žora.]
3. गॄ (= √ 3. कॄ) cl. 10. Ā. गारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to make known, teach, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गॄ {vI.v} {c9c} P. (गृणाति, गूर्ण) 1 To utter a sound, call out, invoke, नामापि नाम गृणताममृतत्वाय कल्पतां Mv. 7. 15. --2 To announce, speak, utter, proclaim; R. 10. 63. --3 To relate, promulgate. --4 To praise, extol; केचिद्धीताः प्रांजलयो गृणंति Bg. 11. 21; Bk. 8. 77. --WITH अनु to encourage; Bk. 8. 77. {vII.v} {c6c} P. (गिरति or गिलति) 1 To swallow, devour, eat up. --2 To send forth, pour out, spit out, or eject, from the mouth. --WITH अव (Atm.) to eat, devour; तथावगिरमाणैश्च पिशाचैर्मांसशोणितं Bk. 8. 30. {vIII.v} {c10c} A. (गारयते) 1 To make known, relate. --2 To teach.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0466-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ विज्ञापने चुरा० आत्म० सक० सेट् । गारयते अजीगरत् ।
गॄ शब्दे क्र्यादि० पर० प्वादि० सक० सेट् । गृणाति अगारीत जगार जगरतुः । गीर्य्यते गीर्णः । गीः । अनु + शंसनविषयहर्षानुकूलव्यापाररूपप्रोत्साहने तद्योगे पूर्वव्यापारणस्य कर्त्ता संप्रदानसंज्ञो भवति यथा अधर्य्युः होत्रे अनुगृणाति होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः सि० कौ० प्रति + अनुगृणातिवत् अर्थादि अस्यावपूर्वप्रयोगो नास्ति इति “अवाद्ग्रः” पा० सूत्रे भाष्यकार आह स्म
गॄ निगरणे तु० पर० सक० सेट् । अस्य वा रस्य लत्वम् गिरति--गिलति अगारीत् अगालीत् जगार (ल) । जगरतुः । गीर्यते गीर्णः गीर्णिः गिरः गिरिः अव + नीचैःकथने आत्म० अवगिरते नीचैः कथयतीत्यर्थः । उद् + वमने । “रोमन्थः उद्गीर्य चर्वणम्” सि० कौ० “अनु- द्गीर्णसुरायुधम्” कुमा० । सम् + प्रतिज्ञायाम् आत्म० । संगिरते प्रतिजानीते इत्यर्थः । “बसूनि देशांश्च निवर्त्तयिष्यन् रामं नृपः संगिरमाण एव” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2679,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ, क ङ विज्ञापे । विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) विज्ञापो विज्ञापनम् । क ङ, गारयते सूक्ष्ममर्थं सुधीः । इति दुर्गा- दासः ॥
गॄ, गि शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्य्रां-परं- सकं-सेट् ।) शब्द इह व्यक्तवाक्यम् । गि, गॄणाति वाक्यं लोकः । गीर्णः गीर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
गॄ, श निगरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) निगरणं भक्षणम् । श, गिरत्यन्नं लोकः । दैवात्ततो विगलितो गिलितो वकेन इति तु अस्मात् कृद्धोः कभावे इति भावे कप्रत्यये ऋदिरणाविति इरि वक्तव्याद्रेफस्य लकारे गिल इति स्थिते लेः कृत्याख्याने इति ञौ कर्म्मणि क्ते, सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-352-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आगिलआ + गॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आगिल 📚 ➤ खाना, निगलना
संस्कृत: निगरणे

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गॄ 📚cl. 9. P. Ā. गृणाति, ˚णीते (1. sg. Ā. and 3. sg. Pass. गृणे, RV.; 1…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आगिलाआगिल + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें