🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:54:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गॄ
gṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गॄ cl. 9. P. Ā. गृणाति, ˚णीते (1. sg. Ā. and 3. sg. Pass. गृणे, RV.; 1. sg. Ā. गृणीषे, RV.; 2. pl. गृणता, AV. v, 27, 9; p. P. गृणत्, RV. &c.; Ā. & Pass. गृणान, RV.; Ved. inf. Impv. गृणीषणि, RV. vi, 15, 6 and viii, 12, 19), to call, call out to, invoke, RV.; AV.; ŚBr. iv; Bhag. xi, 21; to announce, proclaim, RV.; to mention with praise, praise, extol, RV.; BhP. xi, 13, 41; Bhaṭṭ. viii, 77; to pronounce, recite, MBh. vii, 1754; Ragh.; BhP. i, 1, 14; to relate, teach in verses, 4, 9; Gaṇit. i, 4, 5;
गॄ [cf. γηρύω, γλῶσσα; Hib. goirim; Old Germ. quar, quir, &c.; Old Pruss. gerbu, ‘to speak’; Angl.Sax. gale; Germ. Nachtigal; Lat. gallus ?]
2. गॄ cl. 6. P. गिरति or (cf. Pāṇ. viii, 2, 21) गिलति (ŚBr. i; MBh.; Suśr.), ep. also Ā. गिरते (1. sg. गिरामि, AV. vi, 135, 3; perf. जगार, RV.; aor. Subj. 3. pl. गरन्, RV. i, 158, 5), to swallow, devour, eat, RV. &c.; to emit or eject from the mouth, MBh. xii, 12872 : Caus. (aor. 2. sg. अजीगर्) to swallow, RV. i, 163, 7 : Intens. जेगिल्यते, Pāṇ. viii, 2, 20 : Desid. जिगरिषति, vii, 2, 75;
गॄ [cf. √ 2. गल्, 2. गिर्, गिल, 2. गीर्ण; Lith. gerru, ‘to drink’; Lat. glu-tio, gula; Slav. gr-lo; Russ. žora.]
3. गॄ (= √ 3. कॄ) cl. 10. Ā. गारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to make known, teach, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गॄ {vI.v} {c9c} P. (गृणाति, गूर्ण) 1 To utter a sound, call out, invoke, नामापि नाम गृणताममृतत्वाय कल्पतां Mv. 7. 15. --2 To announce, speak, utter, proclaim; R. 10. 63. --3 To relate, promulgate. --4 To praise, extol; केचिद्धीताः प्रांजलयो गृणंति Bg. 11. 21; Bk. 8. 77. --WITH अनु to encourage; Bk. 8. 77. {vII.v} {c6c} P. (गिरति or गिलति) 1 To swallow, devour, eat up. --2 To send forth, pour out, spit out, or eject, from the mouth. --WITH अव (Atm.) to eat, devour; तथावगिरमाणैश्च पिशाचैर्मांसशोणितं Bk. 8. 30. {vIII.v} {c10c} A. (गारयते) 1 To make known, relate. --2 To teach.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0466-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ विज्ञापने चुरा० आत्म० सक० सेट् । गारयते अजीगरत् ।
गॄ शब्दे क्र्यादि० पर० प्वादि० सक० सेट् । गृणाति अगारीत जगार जगरतुः । गीर्य्यते गीर्णः । गीः । अनु + शंसनविषयहर्षानुकूलव्यापाररूपप्रोत्साहने तद्योगे पूर्वव्यापारणस्य कर्त्ता संप्रदानसंज्ञो भवति यथा अधर्य्युः होत्रे अनुगृणाति होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः सि० कौ० प्रति + अनुगृणातिवत् अर्थादि अस्यावपूर्वप्रयोगो नास्ति इति “अवाद्ग्रः” पा० सूत्रे भाष्यकार आह स्म
गॄ निगरणे तु० पर० सक० सेट् । अस्य वा रस्य लत्वम् गिरति--गिलति अगारीत् अगालीत् जगार (ल) । जगरतुः । गीर्यते गीर्णः गीर्णिः गिरः गिरिः अव + नीचैःकथने आत्म० अवगिरते नीचैः कथयतीत्यर्थः । उद् + वमने । “रोमन्थः उद्गीर्य चर्वणम्” सि० कौ० “अनु- द्गीर्णसुरायुधम्” कुमा० । सम् + प्रतिज्ञायाम् आत्म० । संगिरते प्रतिजानीते इत्यर्थः । “बसूनि देशांश्च निवर्त्तयिष्यन् रामं नृपः संगिरमाण एव” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2679,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ, क ङ विज्ञापे । विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) विज्ञापो विज्ञापनम् । क ङ, गारयते सूक्ष्ममर्थं सुधीः । इति दुर्गा- दासः ॥
गॄ, गि शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्य्रां-परं- सकं-सेट् ।) शब्द इह व्यक्तवाक्यम् । गि, गॄणाति वाक्यं लोकः । गीर्णः गीर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
गॄ, श निगरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) निगरणं भक्षणम् । श, गिरत्यन्नं लोकः । दैवात्ततो विगलितो गिलितो वकेन इति तु अस्मात् कृद्धोः कभावे इति भावे कप्रत्यये ऋदिरणाविति इरि वक्तव्याद्रेफस्य लकारे गिल इति स्थिते लेः कृत्याख्याने इति ञौ कर्म्मणि क्ते, सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-352-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें