🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:51:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आचारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आचारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आचारः

अर्थ: आचरण, व्यवहार, काम करने की रीति, चालचलन

व्युत्पत्ति: आ+चर्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आचार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आचार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआचारःआचारौआचाराः
द्वितीयाआचारम्आचारौआचारान्
तृतीयाआचारेणआचाराभ्याम्आचारैः
चतुर्थीआचारायआचाराभ्याम्आचारेभ्यः
पञ्चमीआचारात् / आचाराद्आचाराभ्याम्आचारेभ्यः
षष्ठीआचारस्यआचारयोःआचाराणाम्
सप्तमीआचारेआचारयोःआचारेषु
सम्बोधनहे आचारहे आचारौहे आचाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आचार
आचार
ācāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आचार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्यवहार । चलन । रहन सहन ।
२. चरित्र । चाल ढाल ।
३. शील ।
४. शुद्धि । सफाई ।
५. भोजन । आहार [को॰] ।
६. आचरण का तरीका [को॰] ।
७. नित्य नैमित्तिक नियम [को॰] । यौ॰.—अनाचार । दुराचार । शिष्टाचार । समाचार । सदाचार । कुलाचार । देशाचार । भ्रष्ट्रचार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-चार m. (ifc. f(आ). , Yājñ. i, 87, &c.) conduct, manner of action, behaviour, good behaviour, good conduct, Mn.; MBh. &c.
custom, practice, usage, traditional or immemorial usage (as the foundation of law), ib.
an established rule of conduct, ordinance, institute, precept
a rule or line, MBh. iii, 166
= आचारिक below, Suśr.
(with Buddhists) agreeing with what is taught by the teacher, Sarvad.
आ-चार &c. See आ-√ चर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (131,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचारः [आचर्-भावे घञ्] 1 Conduct, behaviour, manner of action or of conducting oneself; सदाचारः good conduct; नीच˚ &c.; लोकाचारविवर्जिताः Pt. 5. 40 ignorant of the ways of the world. --2 Good conduct or behaviour; Bg. 16. 7; Ms. 1. 109, 5. 4, 3. 165. --3 A custom, usage, practice; तस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः Ms. 2. 18; Y. 1. 342. --4 An established usage, fixed rule of conduct in life, customary law, institute or precept (opp. व्यवहार in law); आचार्य आचाराणां K. 56; Ms. 1. 109; oft. as the first member of comp. in the sense of ‘customary’, ‘usual’, ‘as is the custom’, ‘according to form’, ‘as a formality’; ˚पुष्पग्रहणार्थं M. 4; see ˚धूम, ˚लाज below; ˚परिकर्मन् Ś. 2. --5 (a) Any customary observance or duty; ˚प्रयतः V. 3. 2; गृहाचारव्यपदेशेन U. 3. (b) A form, formality; आचार इत्यवहितेन मया गृहीता Ś. 5. 3; Mv. 3. 26. (c) The customary salutation or bow, usual formality; आचारं प्रतिपद्यस्व Ś. 4; V. 2; अविषयस्तावदाचारस्य Mv. 2. --6 Diet. --7 A rule (of conduct). --Comp. --अंगं title of the first twelve sacred books of the Jainas. --तंत्रं one of the four classes of the Tantras (with Buddhists). --दीपः [आचारार्थः नीराजनार्थो दीपः] {1} ‘a lamp of religious customs’, title of a work. {2} a lamp waved about a person as a formality and token of auspiciousness. --धूमग्रहणं inhaling smoke as a customary rite (as of the sacrificial ceremony); R. 7. 27; Ku. 7. 82. --पूत a. purified by customary observances, of pure conduct; R. 2. 13. --भेदः difference in the customary law. --भ्रष्ट, --पतित a. apostate, fallen from established usages or rules of conduct. --लाज (m. pl.) fried grain customarily showered upon a king or other important personage as a mark of respect (as when he passes through the streets of his capital); R. 2. 10. --वर्जित, --हीन a. {1} irregular, out of rule. {2} outcast, who has renounced all customary observances. --वेदी [ आचारस्य वेदीव] ‘altar of religious customs’, N. of Āryāvarta, the sacred region of the Āryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0229-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचारः, पुं, (आङ् + चर् + घञ्) व्यवहरः । तत्पर्य्यायः । चरित्रं २ चरितं ३ चारित्रं ४ चरणं ५ वृत्तं ६ शीलं ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ स्नानाच- मनादिः । इति मानवे २ अध्याये ६९ श्लोक- टीकायां कुल्लूकभट्टः । व्यवहारः ॥ स तु विचारः । यथा वृहस्पतिः । “आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि । सोऽभिधेयो जितः पूर्व्वं प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते” ॥ इति व्यवहारतत्त्वं ॥ चरित्रं । एतद्विवरण सदा- चारशव्दे द्रष्टव्यं ॥ (रघुः । २ । १० । “आचार- लाजैरिव पौरकन्याः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-168-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आचार" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आचारःआचार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आचारः 📚 ➤ आचरण, व्यवहार, काम करने की रीति, चालचलन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आचार 📚व्यवहार । चलन । रहन सहन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आचार
धर्म (३.३.१४७) — पुण्य, यमराज, न्याय, स्वभाव, सोमपान
समय (३.३.१५७) — शपथ, काल, सिद्धान्त, सहमति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आचारः: आ+चर्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें