🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:27:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आजाद्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आज-+अद्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अद्य

अर्थ: खाने के योग्य

व्युत्पत्ति: अद्+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अद्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद्यःअद्यौअद्याः
द्वितीयाअद्यम्अद्यौअद्यान्
तृतीयाअद्येनअद्याभ्याम्अद्यैः
चतुर्थीअद्यायअद्याभ्याम्अद्येभ्यः
पञ्चमीअद्यात् / अद्याद्अद्याभ्याम्अद्येभ्यः
षष्ठीअद्यस्यअद्ययोःअद्यानाम्
सप्तमीअद्येअद्ययोःअद्येषु
सम्बोधनहे अद्यहे अद्यौहे अद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्य
अद्य
adya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आज (3.4.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अद्य १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] अब । अभी । आज ।
अद्य २ संज्ञा पुं॰ खाद्य पदार्थ । आहार [को॰] ।
अद्य ३ वि॰ खाने योग्य । भोज्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्य See s.v.
1. अद्य mfn. fit or proper to be eaten
अद्य n. (अम्) ifc. (cf. अन्नद्य, हविर् अद्य) food.
2. अ-द्य ind. (Ved. अद्या) (fr. pronom. base अ, this, with द्य for द्यु, q.v., Lat. ho-die), today
nowadays
now.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्य a. Eatable. --द्यं Food, anything eatable --ind. [अस्मिन्नहनि इदंशब्दस्य निपातः सप्तम्यर्थे; अस्मिन् द्यवि अहनि वा Nir.] 1 To-day, this day; अद्य त्वां त्वरयति दारुणः कृतांतः Māl. 5. 25; ˚रात्रौ to-night, this night; ˚प्रातरेव this very morning; oft. in comp. with दिन, दिवस, &c.; ˚दिवसनक्षत्रं of this day, to-day's; अद्यैव this very day. --2 Now; अद्य गच्छ गता रात्रिः Ks. 4. 68. --3 At present, now-a-days. [cf. L. ho-die.]. --Comp. --अपि still, yet, even now, to this day, down to the present time or moment; अद्यापि ते मन्युविषयः U. 3; अद्यापि नोच्छ्वसिति ibid.; न˚ not yet; गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु Ve. 1. 11; (every one of the 50 stanzas of Ch. P. begins with अद्यापि). --अवधि {1} from to-day; ˚धि भवद्भ्यो भिन्नोहं Ve. 1. 2. till to-day. --पूर्वं before now; अद्यपूर्वोच्चारित &c. --प्रभृति ind. from to-day, this day forward, henceforth; अद्यप्रभृत्यवनतांगि तवास्मि दासः Ku. 5. 86. --श्वीन a. [अद्य श्वः परदिने वा जनिष्यते प्रसोष्यते वा, अद्य-श्वस्-ख टिलोपः P. V. 2. 13] likely to happen to-day or tomorrow, imminent; ˚नं मरणं, ˚नः वियोगः Sk. (= आसन्न). --(ना) a female near delivery (आसन्नप्रसवा); अद्यश्वीनावष्टब्धे P.; अद्य श्वो वा विजायते इति अद्यश्वीना वडवा Sk. --सुत्या extraction and consecration of Soma juice on the same day.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0042-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्य अव्य० अस्मिन्नहनि इदम्शब्दस्य निपातः सप्तम्यर्थे । अस्मिन् दिवसे । “कृष्ण! त्वदीयपदपङ्कजपिञ्जरान्ते अद्यैव मे विशतु मानसराजहंस इत्युद्भटः । अद्यत्वे इत्यादिभाष्यप्रयोगात् तद्वृत्तावपि अस्य बोधकता । तेनाधारार्थत्वेऽपि अस्य समासान्तरघटकता “अद्यदिन मारभ्य इति” “अद्यप्रभृत्यवनताङ्गीति” कुमारः । एवञ्च वर्त्तमाने काले वर्त्तमानकालवृत्तौ च वृत्तिः “अद्यावधि भवद्भ्यो भिन्नोऽहमिति” वेणी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0118,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्य व्य, (सद्यपरुत् पराय्यैषम इति इदमोऽश्- भावो द्यश्च निपात्यते ॥) वर्त्तमानदिनं । आजि इति भाषा । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-035-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अद्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आज-अद्यसमास: आज + अद्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अद्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आजअद्य 📚आज 📚अद्य ➤ आज + अद्य (खाने के योग्य)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आज 📚वर्तमान दिन में । जो दिन बीत रहा है उसमें । जैसे, —आज किसका मुँह देखा …🟠🔵🟣🟢🟤
अद्य 📚अब । अभी । आज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अद्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आजाद्यआज + अद्यदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • आज-अद्य = आज + अद्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अद्य: अद्+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें