🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:43:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आजी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आजी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आजी

अर्थ: युद्ध, लड़ाई, संघर्ष

संस्कृत: युद्धम्, समक्ष्मांशः · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

व्युत्पत्ति: अजन्त्यस्याम्, अज्+इण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आजि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. आजि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. आजि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. आजि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. आजि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. आजि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आजि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआजिःआजीआजयः
द्वितीयाआजिम्आजीआजीः
तृतीयाआज्याआजिभ्याम्आजिभिः
चतुर्थीआजये / आज्यैआजिभ्याम्आजिभ्यः
पञ्चमीआजेः / आज्याःआजिभ्याम्आजिभ्यः
षष्ठीआजेः / आज्याःआज्योःआजीनाम्
सप्तमीआजौ / आज्याम्आज्योःआजिषु
सम्बोधनहे आजेहे आजीहे आजयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आजि
आजि
āji
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युद्ध के और नाम (2.8.106) समुदाय · संयत् · समिति · समित् · युध्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आजि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाई । उ॰— चतुरंग सैन भगाइकै, तब जीतियौ वह आजि ।—रामचं॰, पृ॰ १७४ ।
२. दौड़ [को॰] ।
३. युद्धक्षेत्र या दौड़ का स्थान [को॰] ।
४. सीमा । घेरा [को॰] ।
५. पथ । मार्ग [को॰] ।
६. क्षण [को॰] ।
७. निंदा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आजि m. rarely f. only once in RV. i, 116, 15, (√ अज्), a running-match
a fighting-match, prize-fight, combat, RV.; AV. &c.
[आजिम्-√ अज् or √ इ or √ धाव् or √ सृ, to run with or against any one for a prize, ŚBr.; AitBr. &c.]
war, battle (आजौ, in battle, MBh.; R.; Ragh. xii, 45, &c.)
place for running, race-course, RV. iv, 24, 8; AV. xiii, 2, 4
(= आक्षेप) abuse, L.
(= क्षण) an instant, L.
2. आ-√ जि √ जि (p. -जयत्; impf. 3. du. आजयताम्) to conquer, win, RV. ii, 27, 15; AitBr.; TāṇḍyaBr. : Desid. p. -जिगीषमाण, trying or desiring to win, RV. i, 163, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आजिः m. f. [अजंत्यस्यां, अज्-इण् P. III. 3. 108 Vārt.] 1 A battle, fight, combat; ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R. 12. 45. --2 A fighting or running match; आजिं धाव् or इ, -अज् or सृ to run with or against any one for prize. --3 Battle-field, place for running; race-course, level ground; शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच Ve. 3. 9. --4 Limit, boundary. --5 A road, way (m.). --6 An instant (m.). --7 Abuse, invective. --Comp. --अंतः the goal in a race-course. --कृत् a. Ved. {1} running for a prize. {2} making a war. --क्रिया fighting. --तुर् a. Ved. victorious in battles.
आजि {c1c} P. To conquer, win, acquire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजि स्त्री अजन्त्यस्याम् अज--इण् न वीभवः । १ समरभूमौ २ संग्रामे, “आजिं न जग्मुर्गिर्वाहो अश्वाः” ऋ० ६, २४, ६, “ते यावन्तएवाजौ तावान् स ददृशे परैः” रघुः । “अस्माकमिन्द्र! दुष्टरं पुरोयाचालमाजिषु” ऋ० ५, ३५, ७ “आजिषु संग्रामेषु” मा० । ३ मर्य्यादायां स्त्री वा ङीप् । [] “अतोयान्यानि वीर्य्यवन्ति कर्म्माणि यथाग्नेर्मन्थनम् आजेः सरणम् दृढस्य धनुषआयमनम्” छा० उ० “आजेः मर्य्यादायाः सरणं घावनम्” शङ्करभा० ५ क्षणे ६ मार्गे पु० । “धन्वना गां धन्वनाजिं जयेम” यजु० २९, ३९ । “धन्वना आजिं मार्गं जयेम अजन्ति गच्छन्ति यस्मि- न्नसावाजिर्मार्गः” वेददी० । भावे इण् ७ आक्षेपे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0641-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजिः, स्त्री, (अज् + इन्) । यद्धं । समानभूमिः । [] इत्यमरकोषमेदिन्यौ । क्षणं । इति हेमचन्द्रः । (युद्धार्थे यथा, -- “आवृण्वती लोचनमार्गमाजौ रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य” । इति रघुः । ७ । ४३ ।) आक्षेपः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आजीआजि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: आजि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | आजि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आजी 📚 ➤ युद्ध, लड़ाई, संघर्ष
संस्कृत: युद्धम्, समक्ष्मांशः · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आजि 📚युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आजि
युद्ध के और नाम (२.८.१०६) — समुदाय, संयत्, समिति, समित्, युध्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें