🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:36:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आढ्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आढ्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आढ्यः

अर्थ: धनी, धनवान

संस्कृत: पर्याय: इभ्य, धनिन्

व्युत्पत्ति: आ+ध्यै+क, पृषो . - तारा .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आढ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आढ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआढ्यःआढ्यौआढ्याः
द्वितीयाआढ्यम्आढ्यौआढ्यान्
तृतीयाआढ्येनआढ्याभ्याम्आढ्यैः
चतुर्थीआढ्यायआढ्याभ्याम्आढ्येभ्यः
पञ्चमीआढ्यात् / आढ्याद्आढ्याभ्याम्आढ्येभ्यः
षष्ठीआढ्यस्यआढ्ययोःआढ्यानाम्
सप्तमीआढ्येआढ्ययोःआढ्येषु
सम्बोधनहे आढ्यहे आढ्यौहे आढ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आढ्य
आढ्य
āḍhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धनवान् (3.1.10) इभ्य · धनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आढ्य वि॰ [सं॰]
१. संपूर्ण । पूर्ण ।
२. युक्त । विशिष्ट ।
३. धनी [को॰] । यौ॰—आढयकुलीन=धनी कुल में उत्पन्न । आढयचर, आढय- पुर्व=पहले का धनी । आढयरोग=गठिया । वात रोग । गुणाढय । धनाढय । पुण्याढय । सनाढय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढ्य mf(आ)n. (? fr. आर्ध्य, √ ऋध्; or fr. आर्थ्य, NBD.), opulent, wealthy, rich, ŚBr. ix
xiv; Mn. &c.
rich or abounding in, richly endowed or filled or mixed with (instr. or in comp.), R.; Pañcat. &c.
(in arithm.) augmented by (instr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढ्य a. [आ-ध्यै-क-पृषो˚ Tv.] 1 Rich, wealthy; आढ्योऽ भिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया Bg. 16. 15; Pt. 5. 8; Ms. 8. 169. --2 (a) Rich in, abounding in, possessing abundantly, with instr. or as the last member of comp.; सत्य˚ Pt. 3. 9 very truthful; वंशसंपल्लावण्याढ्याय Dk. 18; एवमादिगुणैराढ्यः Vet.; समुद्रमिव रत्नाढ्यं Rām. (b) Mixed with, watered with; गंधाढ्य; स्रज उत्तमगंधाढ्याः Mb.; मूत्राढ्यैः करंजफलसर्षपैः Suśr. --3 Abundant, copious. --Comp. --आडु a. striving to get wealth. --कुलीन a. [आढ्यकुले भवः ख] Descended from a rich family. --चर a. (री f.) [भूतपूर्व आढ्यः चरट्] once opulent. --वातः [आढ्यो वातो यत्र] a convulsive or rheumatic palsy of the loins.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0232-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढ्य त्रि० आ + ध्यै--क पृषो० । १ युक्ते, २ विशिष्टे ३ सम्पन्ने ४ धनिनि च । युक्ते धनाढ्यः पुण्याढ्यः विनयाढ्यः । सम्पन्नः सम्पद्युक्तः “आढ्यास्तथाऽव्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्व्वदा” भा० स० प० ५ अ० । “आढ्योदृप्यति दृप्तोधर्म्म- मतिक्रामति धर्ममतिक्रामन् पापं करोतीति नीलकण्ठधृता स्मृतिः “घेनुःपञ्चभिराढ्यानाम्” स्मृतिः “आढ्यादिव प्रापणिकादजस्रम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढ्यः, त्रि, (आढौकते ढौकृ गतौ बाहुलकात् ढ्यः ।) धनवान् । इत्यमरः ॥ युक्तः । विशिष्टः । अन्वितः । यथा, धनाढ्यः गुणाढ्य इत्यादिः ॥ (यथा मनुः ८ । १६९ । “चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिड् नृपः” । यथा भगवद्गीतायां, -- “आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आढ्यःआढ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आढ्यः 📚 ➤ धनी, धनवान
संस्कृत: पर्याय: इभ्य, धनिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आढ्य 📚संपूर्ण । पूर्ण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आढ्य
धनवान् (३.१.१०) — इभ्य, धनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें