🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:16:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आततायी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आततायी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आततायी

अर्थ: किसी का वध करने के लिए प्रयत्नशील, साहसी

संस्कृत: वधोद्यतः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आततायिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आततायिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आततायिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआततायीआततायिनौआततायिनः
द्वितीयाआततायिनम्आततायिनौआततायिनः
तृतीयाआततायिनाआततायिभ्याम्आततायिभिः
चतुर्थीआततायिनेआततायिभ्याम्आततायिभ्यः
पञ्चमीआततायिनःआततायिभ्याम्आततायिभ्यः
षष्ठीआततायिनःआततायिनोःआततायिनाम्
सप्तमीआततायिनिआततायिनोःआततायिषु
सम्बोधनहे आततायिन्हे आततायिनौहे आततायिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आततायिन्
आततायिन्
ātatāyin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आततायिन् mfn. having one's bow drawn, VS. xvi, 18
‘one whose bow is drawn to take another's life’, endeavouring to kill some one, a murderer, Mn. viii, 350 seq.; MBh. &c. (in later texts also incendiaries, ravishers, thieves &c. are reckoned among आततायिनस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आततायिन् a. or s. [आततेन विस्तीर्णेन शस्त्रादिना अयितुं शीलमस्य Tv.] 1 ‘One whose bow is stretched to take another's life’, endeavouring to kill some one; a desperado; गुरुं वा बालवध्वौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतं । आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन् ॥ Ms. 8. 350-1; Bg. 1. 36. --2 Any one who commits a heinous crime, such as a thief, ravisher, murderer, incendiary, a felon &c; अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रोन्मत्तो धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैतान् षड् विद्यादाततायिनः ॥ Śukra. ˚ता, --त्वं murdering, stealing, destroying &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0232-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आततायिन् त्रि० आततेन विस्तीर्णेन शस्त्रादिना अयितु शीलमस्य अय--णिनि । बधोद्यते । विषयभेदेन आततायि बधे दोषादोषौ” प्रा० वि० उक्तौ यथा वृह० “नाततायिवधे हन्ता किल्विषं प्राप्नुयात् क्वचित् । विनाशार्थिनमायान्तं घात- यन्नापराध्नुयात्” । किल्विषाभावःप्रायश्चित्तनिषेधार्थः अप- राधा भावोदण्डनिषेधार्थः । यतः “सर्वत आत्मानं गोपा- यातेति” श्रुतिमूलमिदम् अतः पलायनादिनापि रक्षणा भावे इदं बोद्धव्यम् । कात्यायनः । “आततायिनमायान्त मपि वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्” जिघांसी सन् इयाद्गच्छेदित्यर्थः । देवलः । “उद्यम्य शस्त्रमायान्तं भ्रूणमप्याततायिनम् । निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेत्” । भ्रूणोब्राह्मणविषेषः । दोष- दर्शनं नियमार्थम् । मनुविष्णू । “गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवावि- चारयन्” एवकारोनियमार्थः । तथा “नाततायिबधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृ- च्छति” । यस्माद्धन्तृमन्युर्हन्यमानमन्यु नाशयति न पुनः पुरुषोहन्ति हन्यते वेति हननविधेरपवादः । आततायिन- [] माह वशिष्ठः । “अग्निदोगरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते आततायिनः” । विष्णु- कात्यायनौ । उद्यतासिविषाग्निञ्च शापोद्यतकरन्तथा । आथर्व्वणेन हन्तारं पिशुनञ्चैव राजसु । भार्य्यातिक्रमि- णञ्चैव विद्यात्सप्ताततायिनः । यशोवित्तहरानन्याना- हुर्द्धर्म्मार्थहारकान्” । विशेषमाह कात्यायनः । “अना- क्षारितपूर्व्वोयस्त्वपराधे प्रवर्त्तते । प्राणद्रव्यापहारे च प्र- वृत्तस्याततायिता” । अनाक्षारितोऽनपकृतः । तेन पूर्व्वकृ- तापकारस्य मारणोद्यतस्य नाततायिता । तेन प्रत्युपका- रकवधे दोषएव । ननु आततायिनोरपि गोब्राह्मणयोर्हन- ने दोषमाह सुमन्तुः । “नाततायिबधे दोषोऽन्यत्र गोब्रा- ह्मणात् यदा हन्यात् प्रायश्चित्तं कुर्य्यात्” । तथा भविष्ये । “घातकानपि गोविपान्न हन्याद्वै कदाचनेति” । अतःपू- र्व्ववचनविरोधः । सत्यम् । अत्र व्यवस्थामाह कात्यायनः । “आततायिनि चोत्कृष्टे तपःस्वाध्यायजन्मतः । बधस्तत्र तु नैव स्यात् पापे हीने बधोमतः” । जन्मपदेन जातिः कुलञ्चोच्यते । तेन हन्त्रपेक्षया तपोविद्याजातिकुलैरुत् कृष्टोनायतायी बध्यस्तदन्योबध्यएव । अतएव भगवद्गीताया माह । “पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिन” इति । एतान् भीष्मादीन् अत्यन्तोत्कृष्टगुणानित्यर्थः । एवंभूता- ततायिनश्चाहनने फलमप्याह वृहस्पतिः । “आतता- यिनमुत्कृष्टं वृत्तस्वाध्यायसंयुतम् । योन हन्याद्बधप्राप्तं- सोऽश्वमेधफलं लभेत्” । यद्यपि “गुरुम्बहुश्रुतं हन्यादिति” । श्रूयते । तथापि गुरोः सकाशात् कुलविद्यातपोभिः शिष्य- स्याप्युत्कर्षसम्भवः । एवं बहुश्रुतादावपि । एवमधमवर्ण- स्योत्तमवर्ण्णो न बध्यः । पूर्व्वकृतापकारविषयं वा सुमन्तुवच- नम् । गौरातताय्यपि न बध्यः । “नखिनां शृङ्गिणाञ्चैव दंष्ट्रिणाञ्चाततायिनाम् । हस्त्यश्वानान्तथान्येषां बधे हन्ता न दोषभागिति” कात्यायनवचनं गोव्यतिरिक्तशृङ्गिविषयम् । विशेषमाह कात्यायनः । उद्यतानान्तु पापानां हन्तुर्दोषो न विद्यते । निवृत्तस्तु यदारम्भाद्ग्रहणं न बधःस्मृतः” इत्यन्तेन । तत्रत्यम्रूणशब्दार्थमाह देबलः “अनूचानो गुणो- पेतो यज्ञस्वाध्याययन्त्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेन्द्रियः” । मिताक्षरायामपि “गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्या- देवाविचारयन् । नाततायिबधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति” । तथा “आततायिनमा
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आततायीआततायिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आततायिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आततायी 📚 ➤ किसी का वध करने के लिए प्रयत्नशील, साहसी
संस्कृत: वधोद्यतः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आततायिन् 📚mfn. having one's bow drawn, VS. xvi, 18🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें