🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:26:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आततिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आततिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आततिः

अर्थ: फैलाना, बढ़ाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: विस्तारे

अंग्रेज़ी: to spread, to stretch, to expand, to increase

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + तन् + क्तिन्
  2. आतति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाततिःततीततयः
द्वितीयाततिम्ततीततीः
तृतीयातत्याततिभ्याम्ततिभिः
चतुर्थीततये / तत्यैततिभ्याम्ततिभ्यः
पञ्चमीततेः / तत्याःततिभ्याम्ततिभ्यः
षष्ठीततेः / तत्याःतत्योःततीनाम्
सप्तमीततौ / तत्याम्तत्योःततिषु
सम्बोधनहे ततेहे ततीहे ततयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तन् (तनादिगण) · अर्थ: फैलाना, बढ़ाना (विस्तारे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतनोतितनुतःतन्वन्ति
मध्यमतनोषितनुथःतनुथ
उत्तमतनोमितनुवः / तन्वःतनुमः / तन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तनोति · लट् (आत्मने.): तनुते · लिट्: ततान · लिट् (आत्मने.): तेने · लुट्: तनिता · लुट् (आत्मने.): तनिता · लृट्: तनिष्यति · लृट् (आत्मने.): तनिष्यते · लोट्: तनुतात् · लोट् (आत्मने.): तनुताम् · लङ्: अतनोत् · लङ् (आत्मने.): अतनुत · विधिलिङ्: तनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): तन्वीत · आशीर्लिङ्: तन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तनिषीष्ट · लुङ्: अतनीत् · लुङ् (आत्मने.): अतत · लृङ्: अतनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तनन · ण्वुल्: तानकः · तृच्: तनिता · ण्यत्: तान्यः · तव्य: तनितव्यः · अनीयर्: तननीयः · क्त: ततः · क्तवतु: ततवान् · शतृ: तन्वन् · स्य-शतृ: तनिष्यन् · शानच्: तन्वानः · क्त्वा: तत्वा · ल्यप्: प्रतत्य · तुमुन्: तनितुम् · णमुल्: तानम् · घञ्: तानः · क्तिन्: तति · क्वसु: तेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तति
तति
tati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] १श्रणी । पंक्ति । ताँता ।
२. समूह । सेना । भीड़ ।
३. विस्तार ।
४. यज्ञ का समारोह । उत्सव (को॰) ।
तति २ वि॰ [सं॰] लंबा चौड़ा । विस्तृत । उ॰—यज्ञोपवीत पुनीत विराजत गूड़ जत्रु बनि पैन अंस तति ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तति nom. acc. pl. (Pāṇ. i, 1, 23 ff.) so many, Lat. tot AV. xii, 3.
तति See √ तन्.
2. तति f. (Pāṇ. vi, 4, 37., Kāś. v.l.; cf. तन्ति) a mass, crowd, Śak. ii, 6; Śiś. iv, 54 &c. (cf. तमस्-)
the whole mass (of observances, धर्म-)
a sacrificial act, ceremony (cf. पुनस्-), ŚāṅkhŚr. vi, 1, 4
a metre of 4 × 12 syllables, Vṛttaratn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तति pron. a. (Declined only in plural, nom. and acc. तति) So many; e. g. तति पुरुषाः संति &c. (for other senses see the word under तन्).
ततिः f. [तन् क्तिन्] 1 A series, row, line. --2 A troop, group, multitude; विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिमुर्स्ताक्षतिः पल्वले Ś. 2. 6; बलाहकततीः Śi. 4. 54; 1. 5. --3 A sacrificial act, a cere. mony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0526-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तति स्त्री तन--क्तिन् । १ श्रेणौ हेमच० । २ समूहे च । “विश्रब्धं क्रियतां वराहततिभिः मुस्ताक्षतिः पल्लले” शकु० । “विभर्त्ति जनयन्नयमुदमपामपायधवला वलाहकततीः” माघः । “तत्र हेतिततिहतिश्रान्ता अमात्याः” दशकुमा० तत् परिमाणं येषां डति । २ तत्परिमाणे त्रि० ब० व० अयञ्च षट्संज्ञकत्वात् त्रिषु समः । “ष्णान्ताः षट्” “डति च” पा० तस्य षट्संज्ञा विहिता “षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्म- दस्मत्तिङव्ययाः” अमरः । “बहुगणवतु डति च संख्या” पा० अस्य संख्याकार्य्यातिदेशः । ततः जसः शसश्च लुक् तति पुरुषाः सन्ति तति पुरुषान् पश्य । ततः प्रकारे धाच् । ततिधा ततिप्रकारे अव्य० “तावत्तेजस्ततिधा वाजिनानि” अथ० १२ । २ । ३ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3209,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ततिः, स्त्री, (तन् + भावे क्तिन् ।) श्रेणी । इति हेमचन्द्रः । ६ । ५९ ॥ (यथा, विष्णुपादादि- केशान्तवर्णनस्तोत्रे । १५ । “अस्माकं विस्मयार्हाण्यखिलमुनिजनप्रार्थ- नीयानि सेयं दद्यादाद्यानवद्या ततिरतिरुचिरामङ्गलान्यङ्गु- लीनाम् ॥”)
तति, त्रि, (तत् परिमाणमेषामिति । तद् + डति ।) तत्परिमाणम् । ततगुलि इति भाषा । बहु- वचनान्तोऽयम् । इति व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-581-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आततिःतति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + तन् + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: आतति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आततिः 📚 ➤ फैलाना, बढ़ाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: विस्तारे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तति 📚श्रणी । पंक्ति । ताँता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आततिः: आ + तन् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें