🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आदान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आदान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आदान

अर्थ: लेना,स्वीकार करना, पकड़ना

व्युत्पत्ति: आ+दा+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आदान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआदानम्आदानेआदानानि
द्वितीयाआदानम्आदानेआदानानि
तृतीयाआदानेनआदानाभ्याम्आदानैः
चतुर्थीआदानायआदानाभ्याम्आदानेभ्यः
पञ्चमीआदानात् / आदानाद्आदानाभ्याम्आदानेभ्यः
षष्ठीआदानस्यआदानयोःआदानानाम्
सप्तमीआदानेआदानयोःआदानेषु
सम्बोधनहे आदानहे आदानेहे आदानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आदान
आदान
ādāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लेना । ग्रहण करना ।
२. अर्जन ।
३. रोग का लक्षण ।
४. बाँधना । सुनियोजित करना ।
५. घोड़े को फँसाना या बंधनग्रस्त करना । जकड़बदी ।
६. क्रिया या कार्य ।
७. पराभूत करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-दान n. taking, seizing
receipt, Hit. iv, 94, &c.
receiving, taking for one's self, drawing near to one's self, Ragh. iv, 86
taking away or off
a cause of disease, L.
(for 2. आ-दान See below.)
(also) resumption of the object of action (one of the 13 members of the Vimarśa, q.v.), Sāh.
2. आ-दान n. binding on or to, fettering, AV.
horse-trappings, L.
(for 3. आ-दान See below under आ-√ दो.)
3. आ-दान n. reducing to small pieces, crushing, Jaim.
a part
(for 1. and 2. आदान See आ- √ 1. दा and आ- √ 4. दा.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (136,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदानं 1 Taking, receiving, accepting, seizing; कुशांकुरादानपरिक्षतांगुलिः Ku. 5. 11; आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R. 4. 86. --2 Earning, getting. --3 A symptom (of a disease). --4 Binding, fettering (from आदा {c2c} P.). --5 A horse's trappings. --नी N. of a plant हस्तिघोषा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0236-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदान न० आ + दा--भावे ल्युट् । ग्रहणे । “कुशाङ्कुरादान परिक्षताङ्गुली” कुमा० । “आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिवं” रघुः । “आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रिय- कारकम्” “आदाननित्याच्चादातुः” “निन्दितेभ्योध- नादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनम्” मनुः आदाने नियमविशे- षाश्च स्मृतौ दर्शिताः । “भूमेः प्रतिग्रहं कुर्य्याद्भूमेः कृत्वा प्रदक्षिणम्” । विष्णुध० । प्रदक्षिणं न सर्व्वस्या भूमेः किन्तु तत्रस्थायाः प्रदक्षिणावर्त्तनमात्रं भूमेरसन्निधाने तामुद्दिश्य प्रदक्षिणम् रघु० तत्रैव । “करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्यौद्विजोत्तमाः! । करन्तु हृदि विन्यस्य धर्म्म्योज्ञेयः प्रतिग्रहः । आरुह्य च गजस्योक्तः कर्णे चाश्वस्य कीर्त्तितः । तथाचैकशफानान्तु सर्व्वेषामविशेषतः । प्रतिगृह्णीत गां पुच्छे पुच्छे कृष्णाजिनं तथा । आरण्याः पशवश्चान्ये ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणैः । प्रतिग्रहमथोष्ट्रस्य आरुह्य च तथा चरेत् । वीजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्व्वतः । [] बस्त्रं दशान्तमादद्यात् परिधाय तथा पुनः । आरुह्यो- पनाहौ यानमारुह्यैव च पादुके । ईशायान्तु रथो ग्राह्य श्छत्रदण्डौ च धारयेत् । आयुधानि समादाय तथा भूष्यं विभूषणम् । धर्म्मध्वजौ तथा स्पृष्ट्वा प्रविश्य च तथा गृहम् । अवतीर्य च सर्व्वाणि जलस्थानानि वै द्विजाः! । द्रव्याण्यन्यान्यथादाता स्पृष्ट्वा योब्राह्मणः पठेत् । प्रति- ग्रहीता सावित्रीं सर्वत्रैव प्रकीर्त्तयेत् । ततस्तु सार्द्धं द्र- व्येण तस्य द्रव्यस्य दैवतम्” । भूमिर्विष्णुदेवताकेत्यादि कीर्त्तयेदित्यर्थः । “समापयेत्ततः पश्चात् कामस्तुत्या प्रति- ग्रहम् । विधिं धर्म्ममथोज्ञात्वा यस्तु कुर्य्यात् प्रतिग्रहम् । दात्रा सह तरत्येव कालदुर्गाणि वै द्विजः” । विष्णुध० “गां पुच्छे करिणं करे” मिता० वाक्यस्य प्रथमं करे गृहीत्वा पश्चादारोह इत्यर्थः एवमन्यत्र विरोधः समाधेयः । आदीयते औषधार्थं वैद्यैः आ + दा--कर्मणि ल्युट् ङीप् । २ हस्तिघोषायां स्त्री रत्नमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदान" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आदानआदान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आदान 📚 ➤ लेना,स्वीकार करना, पकड़ना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आदान 📚लेना । ग्रहण करना🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आदान: आ+दा+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें