🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:26:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आद्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आद्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आद्यम्

अर्थ: प्रथम, आदि कालीन

संस्कृत: पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, मूल

व्युत्पत्ति: आदौ भवः-यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आद्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. आद्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आद्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआद्यःआद्यौआद्याः
द्वितीयाआद्यम्आद्यौआद्यान्
तृतीयाआद्येनआद्याभ्याम्आद्यैः
चतुर्थीआद्यायआद्याभ्याम्आद्येभ्यः
पञ्चमीआद्यात् / आद्याद्आद्याभ्याम्आद्येभ्यः
षष्ठीआद्यस्यआद्ययोःआद्यानाम्
सप्तमीआद्येआद्ययोःआद्येषु
सम्बोधनहे आद्यहे आद्यौहे आद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आद्य
आद्य
ādya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आद्य १ वि॰ [सं॰]
१. पहला । आरंभ का ।
२. प्रधान । प्रथम । आद्विती (को॰) ।
आद्य २ वि॰ [सं॰ √अद् = (खाना) > आघ] खाने योग्य । जिसके खाने से शारिरिक या आत्मिक बल बढे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आद्य mf(आ)n. [Pāṇ. iv, 3, 54] being at the beginning, first, primitive, KātyŚr.; Hit.; Śak. &c.
ifc. (= ˚आदि, q.v.), Mn. i, 50, 63, &c.
immediately preceding (e.g. एकादशाद्य, immediately before the eleventh i.e. the tenth), earlier, older
being at the head, unparalleled, unprecedented, excellent, AV. xix, 22, 1; MBh.
आद्य (आस्), m. pl. a class of deities, VP. iii, 1, 27; Hariv.
(for 2. आद्य᳙ see s.v.)
2. आद्य᳙ mf(आ)n. (√ अद्), to be eaten, edible, AV. viii, 2, 19
आद्य᳙ (अम्), n. food
grain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (137,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आद्य a. [आदौ भवः यत्] 1 First, primitive, being at the beginning. --2 Being at the head, excellent, unparalleled, pre-eminent, foremost; आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छंदसामिव R. 1. 11. --3 (At the end of comp.) Beginning with, and so on; see आदि. --4 Immediately preceding; एकादशाद्यं Śrut. 27 immediately before the 11th, i. e. 10th; so संयुक्ताद्यं 2. --5 Eatable (अद्-ण्यत्). --द्याः (m. pl.) A class of deities. --द्या 1 An epithet of Durgā. --2 The first day (तिथि) of a month. --द्यं 1 The beginning. --2 Grain, food. --3 A kind of funeral obsequial ceremony ( पितृश्राद्धमेद). --Comp. --कविः ‘the first poet,’ an epithet of Brahmā or Vālmīki; see आदिकवि. --बीजं the primary or material cause of the universe, which, according to the Sāṃkhyas, is प्रधान or the inanimate principle. --माषकः a measure of five gunjas (about 17.5 grains Troy).
आद्य see under आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0237-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आद्य त्रि० आदौ भवः दिगा० यत् । १ आदिभवे । “एत- दन्ताश्च गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः” । “स्वायम्भु वाद्याः सप्तैते मनवो भूरितेजसः” मनुः । अशौचान्त द्विती- यदिनकर्त्तव्ये २ प्रेतश्राद्धभेदे न० “मृताहनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशे- ऽहनि” या० स्मृ० । तस्य षोडशश्राद्धानामादिभूतत्वात् आद्यत्वम् । “श्राद्ध्वमग्निमतः कुर्य्याद्दाहादेकादशेऽहनि । ध्रुवाणि तु प्रकुर्व्वीत प्रमीतानां च सर्व्वदा । द्वादश प्रति- मास्यानि आद्यं षाण्माषिके तथा । सपिण्डीकरणञ्चैव इत्ये- तत् श्राद्धषोडश” छन्दो ग० प० । निरग्नेस्तु सरणावध्येव- एकादशाहे तत् कर्त्त व्यमिति भेदः । एकादशपदञ्च स्वजा- त्युक्ताशौचान्तद्वितीयदिनपरम् । ३ प्रधाने श्रेष्ठे त्रि० “आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव” रघुः अद + कर्मणि ण्यत् । ४ अदनीयद्रव्यमात्रे त्रि० ५ धान्ये न० राजनि० तस्यादनीयत्वात् “अन्नमूलं हि जीवनम्” इत्युक्तेश्च जीवनसूलत्वेन प्रधानत्वद्वा आद्यत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आद्यं, क्ली, (अद्यते यत् अद् कर्म्मणि ण्यत् ।) धान्यं । इति राजनिर्घण्टः ॥ अदनीयद्रव्ये त्रि ॥ (यथा -- मनुः, ५ । २४ । “तत्पर्य्युषितमप्याद्यं हविः शेषञ्च यद्भवेत् । चिरस्थितमपित्वाद्यं” -- इत्यादि ।)
आद्यः, त्रि, (आदौ भवः दिगादिभ्यो यत् यद्वा अद्यते यः अद् कर्म्मणि ण्यत् ।) प्रथमः । इत्यमरः ॥ (यथा महाभारते, -- “तोषितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्येन कर्म्मणा” । [] रघुवंशे, १ । ११ । “आसीत् महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव” ।) भक्ष्यः । यथा मनुः ५ । २६ । “पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-174-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आद्यम्आद्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अद् + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: आद्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | आद्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आद्यम् 📚 ➤ प्रथम, आदि कालीन
संस्कृत: पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, मूल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आद्य 📚पहला । आरंभ का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आद्य
पहला (३.१.७९) — आदि, पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, नपुं॰

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आद्यम्: अद् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • आद्यम्: आदौ भवः-यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें