🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:40:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनत्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आन-+त्ये

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्ये

अर्थ: वह

संस्कृत: सः

अंग्रेज़ी: That

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्यद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. त्यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. त्यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. त्यद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. त्यद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्यद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्यद् / त्यत्त्यदौत्यदः
द्वितीयात्यदम्त्यदौत्यदः
तृतीयात्यदात्यद्भ्याम्त्यद्भिः
चतुर्थीत्यदेत्यद्भ्याम्त्यद्भ्यः
पञ्चमीत्यदःत्यद्भ्याम्त्यद्भ्यः
षष्ठीत्यदःत्यदोःत्यदाम्
सप्तमीत्यदित्यदोःत्यत्सु
सम्बोधनहे त्यद् / हे त्यत्हे त्यदौहे त्यदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्यद्
त्यद्
tyad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्यद् mfn. nom. स्य (स्), स्या, त्यद्, (g. सर्वादि) that (often used like an article, e.g. त्यत् पणीनां वसु, ‘that i.e. the wealth of the Paṇis’, RV. ix, 111, 2; sometimes strengthened by चिद्; often put after उत, or after another demonstrative in the beginning of a sentence), RV.; AV. vii, 14, 1; ŚBr. xiv (त्यस्य = मम, 4, 1, 26; n. त्यम् for त्यद्, 5, 3, 1 and [in the etymology of सत्यम्] KauṣUp.), TUp. ii, 6
त्यद् ind. indeed, namely, as it is known (always preceded by ह), RV.
त्यद् [cf. Old Germ. der.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्यद् त्रि० त्यज--“त्यजितनियजिभ्यो डित्” उ० अदि डिच्च । १ प्रसिद्धे । अस्य सर्वनामतया त्यदादिकार्य्यम्, स्यः त्यौ त्ये त्यस्मै त्यस्मात् त्येषां त्यस्मिन् । स्त्रियां स्था त्ये त्याः । क्लीवे त्यद् त्यें त्यानीति भेदः । २ सर्वदा परो- क्षाभिधानार्हे वस्तुनि । “द्वे बाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त्तञ्चैवामूर्त्तञ्च मर्त्यञ्चामृतञ्च स्थितञ्च यच्च सच्च त्यच्च । तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायीश्चा- न्तरीक्षाच्चैतन्मर्त्यमेतत् स्थितमेतत् तस्यैतस्य मूर्त्तस्यै- तस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति सत्यो ह्येष रसः । अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतमेतद्यदेतत्त्यत्तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य ह्येष रस इत्यधिदैवतम्” वृ० उ० । “ते एते द्वे वाव वावशब्दोऽवधारणार्थः । द्वे एवेत्यर्थः । ब्रह्मणो पर- मात्मनो रूपे रूप्यते याभ्यामरूपं परमब्रह्माविद्याध्या- रोपणाभ्यां के ते द्वे । मूर्त्तञ्च एव मूर्तमेव च । तथा अमूर्त्तञ्च एवामूर्तमेव चेत्यर्थः । अन्तर्नीतस्वात्मविशेषणे मूर्त्तामूर्ते द्वे एवेत्यवधार्य्येते । कानि पुनस्तानि विशे- षणानि मूर्त्तामूर्तयोरित्युच्यन्ते । मर्त्यं मरण- धर्म्यमृतञ्च तद्विपरीतम् । स्थितं परिच्छिन्नं गतिपूर्वकं यत् स्थास्नु । यच्च यातीति यद्व्याप्यपरिच्छिन्नं स्थित- विपरीतम् । सच्च सदित्यन्येभ्यो विशेष्यमाणासाधारणध- र्मविशेषवत् । तच्च तद्विपरीतं त्यदित्येव सर्वदा परोक्षा- क्षाभिधानार्हम् । अथासूर्तमथाधुनाऽमूर्तमुच्यते । वायु- श्चान्तरिक्षञ्च यत्परिशेषितं भूतद्वयं एतदमृतममूर्तत्वा- दस्थितमतोऽविरुध्यमानं केनचिदमृतममरणधर्म तद्यत् स्थितविपरीतं व्याप्यपरिच्छिन्नं यस्माद्यदेतदन्येभ्योऽप्र- रित्यज्यमानविशेषमतस्त्यत्त्यदिति परोक्षाभिधानार्हमेव पूर्ववत् । तस्येतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्य चतुष्टयविशेषणस्यामूर्तस्यैव रसः । कोऽसौ । य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः करणात्मको हिरण्यगर्भः प्राण इत्यभिधीयते । यः स एषः अमूर्तस्य भूतद्वयस्य रसः पूर्ववत् सारिष्ठः, एतत्पुरुषसारञ्चामूर्तं भूतद्वयं हैरण्यगर्भलिङ्गारम्भाय हि भूतद्वयाभिव्यक्तिरव्याकृता- त्तस्मात्तादर्य्यात्तत् सारं भूतद्वयम् । त्यस्य ह्येष रसो [] यस्माद्यो मण्डलस्थः पुरुषो मण्डलवन्न गृह्यसारश्च भूतद्वयस्य च साधर्म्यम् । तस्माद्युक्तं प्रसिद्धवद्धेतूपा- दानं त्यस्य ह्येष रस इति” पा० भाष्यम् “सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा स्यो वा भवाम्यहम्” वेणी० । अव्ययीभावे शदरा० अच् समासान्तः । उपत्यदम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3357-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आन-त्येसमास: आन + त्यद् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: त्यद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | त्यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनत्ये 📚आन 📚त्यद् ➤ आन (जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना) + त्यद् (वह)
संस्कृत: सः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आन 📚मर्यादा🟠🔵🟣🟢🟤
त्यद् 📚mfn. nom. स्य (स्), स्या, त्यद्, (g. सर्वादि) that (often used like…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आन-त्ये = आन + त्ये तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें