🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:33:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनर्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आनर्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनर्तः

अर्थ: रंगमंच, नाट्यशाला, नाचघर

संस्कृत: जननिवासस्थानम्, नृत्यस्थानम्, युद्धम् · पर्याय: नीवृद्, जनपद

व्युत्पत्ति: आ+नृत्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आनर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नृत् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आनर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआनर्तःआनर्तौआनर्ताः
द्वितीयाआनर्तम्आनर्तौआनर्तान्
तृतीयाआनर्तेनआनर्ताभ्याम्आनर्तैः
चतुर्थीआनर्तायआनर्ताभ्याम्आनर्तेभ्यः
पञ्चमीआनर्तात् / आनर्ताद्आनर्ताभ्याम्आनर्तेभ्यः
षष्ठीआनर्तस्यआनर्तयोःआनर्तानाम्
सप्तमीआनर्तेआनर्तयोःआनर्तेषु
सम्बोधनहे आनर्तहे आनर्तौहे आनर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आनर्त
आनर्त
ānarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आनर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आनर्तक]
१. देशविशेष । द्वारका ।
२. आनर्त देश का निवासी ।
३. राजा शर्याति के तीन पुत्रों में से एक ।
४. नृत्यशाला । नाचधर ।
५. युद्ध ।
६. जल ।
७. नृत्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-नर्त &c. See under आ-√ नृत्.
आ-नर्त m. dancing-room, dancing academy, T.
a stage, theatre, L.
war, L.
N. of a king (son of Śaryāti), Hariv.
N. of a country (northern Kāṭhiavāḍ), ib.
N. of the inhabitants of the above country
of the kings of that country
आ-नर्त n. the empire of the Ānartas
water, L.
dancing, T.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (140,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनर्तः [आनृत्यत्यत्र आधारे घञ्] 1 A stage, theatre, a dancing hall. --2 War, battle. --3 N. of a king of the solar race. --4 N. of a country or its inhabitants, or its king. (It was also called Saurāṣṭra and may be identified with the modern Kattywar. Dvārakā was its capital, which is called Ānartanagarī. There [] was also an important town called Valabhī, which afterwards became its capital. The celebrated Tīrtha called Prabhāsa also stood in the same peninsula.) --र्तं 1 Water. --2 Dancing (m. also). --Comp. --पुरं, --नगरी the capital of the Ānarta country.
आनर्त See सौराष्ट्र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0241-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनर्त्त उ० आनृत्यत्यत्र आधारे घञ् । १ नृत्यशालायां २ युद्धे च तंत्र हि वीरैर्हर्षात् नृत्यमिव क्रियते इति तस्य तथात्वम् । ३ सूर्य्यवंश्ये राजभेदे “मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः । इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्णुः शर्य्याति- रेव चं” इत्युपक्रम्य “शर्य्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तोनाम विश्रुतः । पुत्रः, कन्या सुकन्याख्या या पत्नी च्यवनस्य ह । आनर्त्तस्य तु दायादोरेवोनाम महाद्युतिः । आनर्त्तो- विषयश्चासीत् पुरी चास्य कुशस्थली । रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मीनाम धार्म्मिकः । ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् । स कन्यासहितं श्रुत्वा गान्धर्व्वं ब्रह्मणो- ऽन्तिके । मुहूर्त्तभूतं देवस्य गतं बहुयुगं प्रभो! । आज- गाम युगैर्वाथ स्वां पुरीं यादवैर्वृताम् । कृतां द्वारवतीं नाम्ना वहुद्वाराट्टतोरणाम् । भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वासु- देवपुरोगमैः । ततस्तद्रैवतोज्ञात्वा यथातत्त्वमरिन्दम! । कन्थां तां बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् । दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संशितः” हरिवं० १० अ० । तत्कृते ४ देशभेदे आनर्त्तनामसूर्य्यवंशकृतत्वात्तस्य देशस्य आनर्त्तनामत्वम् । तत्रैव देशे च इक्ष्वाकुपुत्रहर्य्य- श्वस्य पश्चात् राज्यमासीत् यथोक्तम्” “आनैर्त्तो नाम ते राष्ट्रं भविष्यत्यायतं महत् । तद्भ- विष्यमहं मन्ये कालयोगेन पार्थिवः! । अध्यास्यतां यथाकालं पार्थिवं वृत्तमुत्तमम् । यायातमपि वंशस्ते समेष्यति च यादवम् । अमुवंशञ्च वंशस्ते सोमस्य भविता किल । एष मे विभवस्तात तमेतं विषयोत्तमम् । [] दत्त्वा यास्यामि तपसे सागरं वरुणालयम् । लवणेन समायुक्तस्त्वमिमं विषयोत्तमम् । पालयस्वाखिलं तात! स्वस्य वंशस्य वृद्धये । वाढमित्येव हर्य्यश्वः प्रतिजग्राह तत्पुरम् । स च दैत्यस्तपोवासं जगाम वरुणालयम् । हर्य्यश्वश्च महातेजा दिव्ये गिरिवरोत्तमे । निवेशयामास पुरं वासार्थममरोपमः । आनर्त्तं नाम तद्राष्ट्रं सुराष्ट्रं गोधनायुतम् । अचिरेणैव कालेन समृद्धं प्रत्यपद्यत । अनूपविषयञ्चैव वेलावनविभूषितम् । निविष्टं क्षेत्रशस्याढ्यं प्राकारग्रामसंकुलम् । शशास स नृपः स्फीतं तद्राष्ट्रं राष्ट्रवर्द्धनः” ९४ अ० । अत्र च समुद्रवेलादिकं तत्सीमादिक- मुक्तम् । ५ तद्देशवासिजनेषु ६ तद्राजेषु च ७ चन्द्र- वंश्ये राजभेदे पु० । “वर्षकेतोस्तु दायादो विभुर्नाम प्रजे- श्वरः । आनर्त्तस्तु विभोः पुत्रो सुकुमारस्ततोऽभवत्” हरि वं० ३२ । तत्र तद्देश राजपरत्वे “आनर्त्तान् कालकुटांश्च कुलिन्दांश्च विजित्य सः” भा० स० २४ अ० । देशवासिपरत्वे । “उक्तवांश्च महावाहो! कासौ वृष्णिकुलाधमः । वासु- देवः स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः । तस्य युद्धार्थिनोदर्पं युद्धे नाशयिताऽस्म्यहम् । आनर्त्ताः! सत्यमाख्यात तत्र गन्ताऽस्मियत्र सः” इति आनर्त्तवासिनः प्रति साल्व- वाक्यम् देशरपत्वे । “आनर्त्तेषु विमर्दञ्च क्षेपञ्चात्मनि कौरव! इति भा० व० १४ अ० “आनर्त्तमेवाभिमुखाः शिवेन गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः” भा० व० १८३ अ० । कृत्तिकादिभिस्त्रिभिस्त्रिभिर्नक्षत्रैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण देशविशेषराजाशुभस्य वृ० सं० प्रतिपादनात् स्यात्यादिभि स्त्रिभिर्मक्षत्रैः क्रूरग्रपीडितैस्तद्देशनृपस्याशुभं भवति यथा वृ० स० कूर्म्मवि० । “वर्गेराग्नेयार्द्यः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः । पाञ्चालोमागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति । आवन्तोऽथानर्त्तो मृत्यं चायाति सिन्धुसौविरः । राजा च हारहौरोमद्रेवशोन्यश्च कोणेन्द्रः” । आनृत्यतीति कर्त्तरि अच् । ८ जले न० तस्य तरङ्गरूपेण नृत्यस्येव करणात्तथात्वम् ९ नर्त्तके त्रि० भावे घञ् । १० नर्त्तने पृ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0727-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनर्त्तः, पुं, (आङ् + नृत् + घञ् ।) देशविशेषः । द्वारका इति ख्याता । नृत्यस्थानं । युद्धं । इत्य- मरः ॥ जलं । इति मेदिनी ॥ आनर्त्तदेशवासी लोकः । इत्यमरटीका ॥ (यथा हरिवंशे । “आन- र्त्तान् कालकूटांश्च कुलिन्दांश्च विजित्य सः” ॥ स्वनामख्यातो राजा । “शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः । “आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम महाद्युतिः” ॥ “आनर्तविषयश्चासीत् पुरी चास्य कुशस्थली” । “आनर्त्तस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततोऽभवत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-176-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आनर्तःआनर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नृत् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनर्तः 📚 ➤ रंगमंच, नाट्यशाला, नाचघर
संस्कृत: जननिवासस्थानम्, नृत्यस्थानम्, युद्धम् · पर्याय: नीवृद्, जनपद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आनर्त 📚देशविशेष । द्वारका🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आनर्त = आन + ऋत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आनर्तः: आ+नृत्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬