🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:43:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनाथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आनाथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनाथ्य

अर्थ: याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु

अंग्रेज़ी: to seek help, to beg, to irritate, to bless, to master

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — आ + नाथ् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — आ + नाथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. नाथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नाथ् + ण्यत्
  4. नाथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नाथ् + ण्यत्
  5. आनाथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नाथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनाथतिनाथतःनाथन्ति
मध्यमनाथसिनाथथःनाथथ
उत्तमनाथामिनाथावःनाथामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नाथति · लट् (आत्मने.): नाथते · लिट्: ननाथ · लिट् (आत्मने.): ननाथे · लुट्: नाथिता · लुट् (आत्मने.): नाथिता · लृट्: नाथिष्यति · लृट् (आत्मने.): नाथिष्यते · लोट्: नाथतात् · लोट् (आत्मने.): नाथताम् · लङ्: अनाथत् · लङ् (आत्मने.): अनाथत · विधिलिङ्: नाथेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नाथेत · आशीर्लिङ्: नाथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नाथिषीष्ट · लुङ्: अनाथीत् · लुङ् (आत्मने.): अनाथिष्ट · लृङ्: अनाथिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनाथिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नाथन · ण्वुल्: नाथकः · तृच्: नाथिता · ण्यत्: नाथ्यः · तव्य: नाथितव्यः · अनीयर्: नाथनीयः · क्त: नाथितः · क्तवतु: नाथितवान् · शतृ: नाथन् · स्य-शतृ: नाथिष्यन् · शानच्: नाथमानः · क्त्वा: नाथित्वा · ल्यप्: प्रनाथ्य · तुमुन्: नाथितुम् · णमुल्: नाथम् · घञ्: नाथः · क्तिन्: नात्ति · क्वसु: ननाथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाथ्
नाथ्
nāth
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथ् cl. 1. Ā. (Dhātup. ii, 6) नाथते, TS.; Kāṭh. &c. (˚ति, MBh.; Kathās.; pf. ननाथ; aor. अनाथीत्; fut. नाथिष्यति, or नाथिता Gr.; inf. नाथितुम्, Kathās.; ind.p. -नाथ्य, Prab.) to seek aid, approach with prayers or requests (loc.), TS.; Kāṭh.; to ask, solicit, beg for (gen. of thing, MBh. iii, 126, 30; cf. Pāṇ. ii, 3, 55; dat. of th˚, Vop.; with 2 acc. Naiṣ. iii, 25); to have power, be master, Dhātup. : Caus. नाथयति, to cause a person to ask for anything i.e. to grant a request (acc.), BhP. (B.), ii, 9, 25.
to harass, destroy, Dhātup.
नाथ् [cf. √ नाध्; Goth. nithan, Old Sax. ginātha, nātha; HGerm. genāde, gnade.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथ् {c1c} P. (नाथति, but sometimes A. also) 1 To ask, beg, solicit for anything (with dat. or two acc.); मोक्षाय नाथते मुनिः Vop.; नाथसे किमु पतिं न भूभृतः Ki. 13. 59; संतुष्टमिष्टानि तमिष्टदेवं नाथंति के नाम न लोकनाथं N. 3. 25. --2 To have power, be master, prevail. --3 To harass, trouble. --4 To bless, wish well to, give blessings to; (said to be Atm. only in this sense); नाथितशमे Mv. 1. 11; (Mammaṭa quotes the line दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः to show that नाथ् here only means ‘to ask or beg’, and says that नाथते should, therefore, be नाथति); सर्पिषो नाथते Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आनाथ्यअव्यय — आ + नाथ् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — आ + नाथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | नाथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नाथ् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनाथ्य 📚 ➤ याचना करना, रोगी होना, श्रीमान् होना, आशीर्वाद देना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: याच्ञोपतापैश्वर्याशीष्षु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाथ् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. ii, 6) नाथते, TS.; Kāṭh. &c. (˚ति, MBh.; Kathās.; …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आनाथ्य: आ + नाथ् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें