🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:56:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आपनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आपनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आपनीयः

अर्थ: व्याप्त होना, व्यापना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to obtain,to pervade,to occupy,to reach, to get

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आपनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — आपनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआपनीयःआपनीयौआपनीयाः
द्वितीयाआपनीयम्आपनीयौआपनीयान्
तृतीयाआपनीयेनआपनीयाभ्याम्आपनीयैः
चतुर्थीआपनीयायआपनीयाभ्याम्आपनीयेभ्यः
पञ्चमीआपनीयात् / आपनीयाद्आपनीयाभ्याम्आपनीयेभ्यः
षष्ठीआपनीयस्यआपनीययोःआपनीयानाम्
सप्तमीआपनीयेआपनीययोःआपनीयेषु
सम्बोधनहे आपनीयहे आपनीयौहे आपनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — आप् (स्वादिगण) · अर्थ: व्याप्त होना, व्यापना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआप्नोतिआप्नुतःआप्नुवन्ति
मध्यमआप्नोषिआप्नुथःआप्नुथ
उत्तमआप्नोमिआप्नुवःआप्नुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आप्नोति · लिट्: आप · लुट्: आप्ता · लृट्: आप्स्यति · लोट्: आप्नुतात् · लङ्: आप्नोत् · विधिलिङ्: आप्नुयात् · आशीर्लिङ्: आप्यात् · लुङ्: आपत् · लृङ्: आप्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आपन · ण्वुल्: आपकः · तृच्: आप्ता · ण्यत्: आप्यः · तव्य: आप्तव्यः · अनीयर्: आपनीयः · क्त: आप्तः · क्तवतु: आप्तवान् · शतृ: आप्नुवन् · स्य-शतृ: आप्स्यन् · क्त्वा: आप्त्वा · ल्यप्: प्राप्य · तुमुन्: आप्तुम् · णमुल्: आपम् · घञ्: आपः · क्तिन्: आप्ति · क्वसु: आपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आपणीय
आपणीय
āpaṇīya
ⓘ "आपनीय" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपणीय mfn. coming from the market, Āpast.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1319,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आपनीयःआपनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आपनीयः 📚 ➤ व्याप्त होना, व्यापना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: व्याप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आपनीय 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आपनीयः: आप् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬