🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:58:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आपूर्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आपूर्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आपूर्त

अर्थ: पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: पालनपूरणयोः

अंग्रेज़ी: to take care, to nurture, to nourish, o provide, to fill

व्युत्पत्ति: पूर् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + पॄ + क्त
  2. आपूर्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पूर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्तःपूर्तौपूर्ताः
द्वितीयापूर्तम्पूर्तौपूर्तान्
तृतीयापूर्तेनपूर्ताभ्याम्पूर्तैः
चतुर्थीपूर्तायपूर्ताभ्याम्पूर्तेभ्यः
पञ्चमीपूर्तात् / पूर्ताद्पूर्ताभ्याम्पूर्तेभ्यः
षष्ठीपूर्तस्यपूर्तयोःपूर्तानाम्
सप्तमीपूर्तेपूर्तयोःपूर्तेषु
सम्बोधनहे पूर्तहे पूर्तौहे पूर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पॄ (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (पालनपूरणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपिपर्तिपिपूर्तःपिपुरति
मध्यमपिपर्षिपिपूर्थःपिपूर्थ
उत्तमपिपर्मिपिपूर्वःपिपूर्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पिपर्ति · लिट्: पपार · लुट्: परिता · लृट्: परिष्यति · लोट्: पिपर्तु · लङ्: अपिपः · विधिलिङ्: पिपूर्यात् · आशीर्लिङ्: पूर्यात् · लुङ्: अपारीत् · लृङ्: अपरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: परण · ण्वुल्: पारकः · तृच्: परीता · ण्यत्: पार्यः · तव्य: परीतव्यः · अनीयर्: परणीयः · क्त: पूर्तः · क्तवतु: पूर्तवान् · शतृ: पिपुरत्/पिपुरद् · स्य-शतृ: परीष्यन् · क्त्वा: पूर्त्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: परीतुम् · णमुल्: पारम् · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूर्त
पूर्त
pūrta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुआँ-तालाब खुदवाने आदि का (लोकहित) कर्म (2.7.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालन । पूरा करना ।
२. खोदने अथवा निर्माण करने का कार्य । पुष्करिणी, सभा, वापी, बावली, देवगृह, आराम (बगीचा), सड़क आदि बनाने का काम ।
३. सम्मान । पुरस्कार । इनाम (को॰) ।
पूर्त २ वि॰
१. पूरित । पूरा किया हुआ ।
२. ढँका हुआ । आच्छा- दिन । छन्न ।
३. पोषित । रक्षित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्त mfn. filled, full, complete, completed, perfected, Pur.
(इष्टश् च पूर्तश् च धर्मौ = इष्टापूर्त, q.v., MārkP.)
covered, concealed, L.
पूर्त n. fulfilling, fulfilment
granting, rewarding, a reward, merit, a meritorious work, an act of pious liberality (such as feeding a Brāhman, digging a well &c.), RV. &c. &c.
keeping, guarding, L.
N. of wk. (also -कमबाकर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्त a. [पूर्-क्त नि˚] 1 Full, complete. --2 Concealed, covered. --3 Nourished, protected. --र्तं 1 Fulfilment. --2 Cherishing, nourishing. --3 Granting. --4 A reward, merit. --5 An act of pious liberality; it is thus defined; --वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमार मः पूर्तमित्यभिधीयते Ms. 4. 226; Māl. 1. 5 (opp. इष्ट which is thus defined by Atri. --अग्निहोत्रं तषः सत्यं वेदानां चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टीमत्यभिधीयते); cf, इष्टपूर्व.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्त्त त्रि० पूर--क्त नि० । १ पूरिते २ छन्ने विश्वः । पॄ--पालने कर्मणि क्त । ३ पालिते । भावे क्त । ४ पालने न० ५ शब्दर० । ५ खातादिकर्मणि न० अभरः । जातुकर्ण्यः “वापी कूप- तडागादिदेवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्त्त- मित्यभिधीयते” । आरामः पुष्पफलोपायहेतुर्भूभागः । “अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते । ग्रहोपरागे यद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते । इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्मः सामान्थ उच्यते । अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्त्ते धर्मे न वैदिके” । वैदिके वेदाध्यवनसाध्ये अग्निहोत्रा- दाविति” रत्राकरः । एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः । यथा नारीत्यनुवृत्तौ वृहस्पतिः “पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्तुः स्वस्रीयमभ्तुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः” । एतेन “जलाशयोत्सर्गे गोरवतरणानुमन्त्रणयोर्यजमानकर्तृकमन्त्रपाठः तत्रा- मन्त्रकतया स्त्रीशूद्रयोरनधिकारेण तद्वति यागेऽप्य- नधिकारः विशेषोपदेशविरहादिति” द्वैतनिर्णयोक्तं नि- रस्तम् । अतएव तयोर्जलाशयोत्सर्गादिग्रहयज्ञवेदी होमादिसमाचारः । अत्र होमो वह्रौ न साक्षात् कल्पतरुरत्नाकरधृतापस्तम्बवचनात् । तद्यथा क्षार- लवणाद्युपक्रम्य “तद्धुतमहुतञ्चाग्नौ न स्त्री जुहुयान्नानु- पेतः इति” अनुपेतः अनुपनीतः, किन्तु ब्राह्मणद्वारा करणीयः । “श्रौतस्मार्त्तक्रियाहेतोर्वृणुयादृत्विजः स्वयम्” इति याज्ञवल्क्योक्तेः “ऋत्विग्वादे नियुक्तौ च समौ प्रंपरिकीर्त्तितौ । यज्ञे स्वाम्याप्नुयात् पुण्यं हानिं [] वादेऽथ वा जयम्” इति वृहस्पत्युक्तेः । वैदिकेतर मन्त्रपाठे शूद्रादेरप्यधिकारः । “वेदमन्त्रवर्जं शूद्रस्येति” छन्दीगाह्निकाचारचिन्तामणिधृतस्मृतौ वेदेतिविशेषणात् । “शूद्रोऽप्येवंविधः प्रोक्तो विना मन्त्रेण संस्कृतः । न केनचित् समसृजत् छन्दसा तं प्रजापतिः” इति यमस्मृतौ छन्दसा वेदेन इत्युक्तेश्च । तं शूद्रम् । पञ्च- यज्ञस्नानश्राद्धेषु वैदिकेतरमन्त्रीऽपि निषिद्धः । शूद्र- मधिकृत्य “नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत्” इति याज्ञवल्कीयेन “व्रह्मक्षत्रविशामेब मन्त्रवत् स्नानमिष्यते । तूष्णीमेव हि शूद्रस्य सनमस्कारकं मतम्” इति योगियाज्ञवल्कीयेन श्राद्धमधिकृत्य “अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः । अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेश्च गृह्यते” इति बराहपुराणीयेन च नमस्कारेणेति तूष्णीमिति मन्त्रवर्जित इत्यभिधानात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4405-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्त्तं, क्ली, (पॄ पालने + भावे क्तः । “न ध्याख्या- पॄमूर्च्छिमदाम् ।” ८ । २ । ५७ । इति निष्ठा- तस्य न नत्वम् ।) पालनम् । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (पिपर्त्ति पालयत्यनेन जीवानिति । पॄ + करणे क्तः ।) खातादिकर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । २८ ॥ आदिना देवकुल्यादि । तदुक्तम् । “पुष्करिण्यः सभा वापी देवतायतनानि च । आरामश्च विशेषेण पूर्त्तं कर्म्म विनिर्द्दिशेत् ॥” इति भरतः ॥ तत्करणफलम् । “इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्म्मसाधनम् । इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षञ्च विन्दति ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ वापीत्यादीनां पूर्त्तत्वाभिधानात् शूद्रस्याधिकार- माह जातूकर्णः । “वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्त्तमित्यभिधीयते ॥ ग्रहोपरागे यद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते । इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्म्मः सामान्य उच्यते । अधिकारी भवेत् शूद्रः पूर्त्ते धर्म्मे न वैदिके ॥” वैदिके वेदाध्ययनसाध्ये अग्निहोत्रादाविति रत्ना- करः ॥ एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः । यथा नारीत्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः । “पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्त्तुः स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः ॥” इति जलाशयतत्त्वम् ॥ (पूर्त्तं खातादिकर्म्म अङ्गत्वेनास्त्यस्येति । अच् । धर्म्मविशेषे, पुं, । यथा, मार्कण्डेये । १३ । १५ । “यतस्ते विमुखा यान्ति निश्वस्यं गृहमेधिनः । तस्मादिष्टिश्च पूर्त्तश्च धर्म्मौ द्वावपि नश्यतः ॥”)
पूर्त्तः, त्रि, (पॄ + कर्म्मणि क्तः ।) पूरितः । छन्नः । इति विश्वः ॥ (यथा, भागवते । ३ । २४ । ३१ । “ऐश्वर्य्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्य्यश्रिया पूर्त्तमहं प्रपद्ये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-221-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आपूर्तपूर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + पॄ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: आपूर्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आपूर्त 📚 ➤ पालन करना, पोषण करना, पूर्ण करना, भरना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: पालनपूरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूर्त 📚पालन । पूरा करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूर्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आपूर्त: आ + पॄ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें