🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:40:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूर्त
pūrta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुआँ-तालाब खुदवाने आदि का (लोकहित) कर्म (2.7.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालन । पूरा करना ।
२. खोदने अथवा निर्माण करने का कार्य । पुष्करिणी, सभा, वापी, बावली, देवगृह, आराम (बगीचा), सड़क आदि बनाने का काम ।
३. सम्मान । पुरस्कार । इनाम (को॰) ।
पूर्त २ वि॰
१. पूरित । पूरा किया हुआ ।
२. ढँका हुआ । आच्छा- दिन । छन्न ।
३. पोषित । रक्षित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्त mfn. filled, full, complete, completed, perfected, Pur.
(इष्टश् च पूर्तश् च धर्मौ = इष्टापूर्त, q.v., MārkP.)
covered, concealed, L.
पूर्त n. fulfilling, fulfilment
granting, rewarding, a reward, merit, a meritorious work, an act of pious liberality (such as feeding a Brāhman, digging a well &c.), RV. &c. &c.
keeping, guarding, L.
N. of wk. (also -कमबाकर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्त a. [पूर्-क्त नि˚] 1 Full, complete. --2 Concealed, covered. --3 Nourished, protected. --र्तं 1 Fulfilment. --2 Cherishing, nourishing. --3 Granting. --4 A reward, merit. --5 An act of pious liberality; it is thus defined; --वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमार मः पूर्तमित्यभिधीयते Ms. 4. 226; Māl. 1. 5 (opp. इष्ट which is thus defined by Atri. --अग्निहोत्रं तषः सत्यं वेदानां चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टीमत्यभिधीयते); cf, इष्टपूर्व.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्त्त त्रि० पूर--क्त नि० । १ पूरिते २ छन्ने विश्वः । पॄ--पालने कर्मणि क्त । ३ पालिते । भावे क्त । ४ पालने न० ५ शब्दर० । ५ खातादिकर्मणि न० अभरः । जातुकर्ण्यः “वापी कूप- तडागादिदेवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्त्त- मित्यभिधीयते” । आरामः पुष्पफलोपायहेतुर्भूभागः । “अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते । ग्रहोपरागे यद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते । इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्मः सामान्थ उच्यते । अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्त्ते धर्मे न वैदिके” । वैदिके वेदाध्यवनसाध्ये अग्निहोत्रा- दाविति” रत्राकरः । एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः । यथा नारीत्यनुवृत्तौ वृहस्पतिः “पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्तुः स्वस्रीयमभ्तुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः” । एतेन “जलाशयोत्सर्गे गोरवतरणानुमन्त्रणयोर्यजमानकर्तृकमन्त्रपाठः तत्रा- मन्त्रकतया स्त्रीशूद्रयोरनधिकारेण तद्वति यागेऽप्य- नधिकारः विशेषोपदेशविरहादिति” द्वैतनिर्णयोक्तं नि- रस्तम् । अतएव तयोर्जलाशयोत्सर्गादिग्रहयज्ञवेदी होमादिसमाचारः । अत्र होमो वह्रौ न साक्षात् कल्पतरुरत्नाकरधृतापस्तम्बवचनात् । तद्यथा क्षार- लवणाद्युपक्रम्य “तद्धुतमहुतञ्चाग्नौ न स्त्री जुहुयान्नानु- पेतः इति” अनुपेतः अनुपनीतः, किन्तु ब्राह्मणद्वारा करणीयः । “श्रौतस्मार्त्तक्रियाहेतोर्वृणुयादृत्विजः स्वयम्” इति याज्ञवल्क्योक्तेः “ऋत्विग्वादे नियुक्तौ च समौ प्रंपरिकीर्त्तितौ । यज्ञे स्वाम्याप्नुयात् पुण्यं हानिं [] वादेऽथ वा जयम्” इति वृहस्पत्युक्तेः । वैदिकेतर मन्त्रपाठे शूद्रादेरप्यधिकारः । “वेदमन्त्रवर्जं शूद्रस्येति” छन्दीगाह्निकाचारचिन्तामणिधृतस्मृतौ वेदेतिविशेषणात् । “शूद्रोऽप्येवंविधः प्रोक्तो विना मन्त्रेण संस्कृतः । न केनचित् समसृजत् छन्दसा तं प्रजापतिः” इति यमस्मृतौ छन्दसा वेदेन इत्युक्तेश्च । तं शूद्रम् । पञ्च- यज्ञस्नानश्राद्धेषु वैदिकेतरमन्त्रीऽपि निषिद्धः । शूद्र- मधिकृत्य “नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत्” इति याज्ञवल्कीयेन “व्रह्मक्षत्रविशामेब मन्त्रवत् स्नानमिष्यते । तूष्णीमेव हि शूद्रस्य सनमस्कारकं मतम्” इति योगियाज्ञवल्कीयेन श्राद्धमधिकृत्य “अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः । अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेश्च गृह्यते” इति बराहपुराणीयेन च नमस्कारेणेति तूष्णीमिति मन्त्रवर्जित इत्यभिधानात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4405-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्त्तं, क्ली, (पॄ पालने + भावे क्तः । “न ध्याख्या- पॄमूर्च्छिमदाम् ।” ८ । २ । ५७ । इति निष्ठा- तस्य न नत्वम् ।) पालनम् । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (पिपर्त्ति पालयत्यनेन जीवानिति । पॄ + करणे क्तः ।) खातादिकर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । २८ ॥ आदिना देवकुल्यादि । तदुक्तम् । “पुष्करिण्यः सभा वापी देवतायतनानि च । आरामश्च विशेषेण पूर्त्तं कर्म्म विनिर्द्दिशेत् ॥” इति भरतः ॥ तत्करणफलम् । “इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्म्मसाधनम् । इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षञ्च विन्दति ॥ वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ वापीत्यादीनां पूर्त्तत्वाभिधानात् शूद्रस्याधिकार- माह जातूकर्णः । “वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्त्तमित्यभिधीयते ॥ ग्रहोपरागे यद्दानं पूर्त्तमित्यभिधीयते । इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्म्मः सामान्य उच्यते । अधिकारी भवेत् शूद्रः पूर्त्ते धर्म्मे न वैदिके ॥” वैदिके वेदाध्ययनसाध्ये अग्निहोत्रादाविति रत्ना- करः ॥ एवं स्त्रीणामपि पूर्त्ताधिकारः । यथा नारीत्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः । “पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्त्तुः स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः ॥” इति जलाशयतत्त्वम् ॥ (पूर्त्तं खातादिकर्म्म अङ्गत्वेनास्त्यस्येति । अच् । धर्म्मविशेषे, पुं, । यथा, मार्कण्डेये । १३ । १५ । “यतस्ते विमुखा यान्ति निश्वस्यं गृहमेधिनः । तस्मादिष्टिश्च पूर्त्तश्च धर्म्मौ द्वावपि नश्यतः ॥”)
पूर्त्तः, त्रि, (पॄ + कर्म्मणि क्तः ।) पूरितः । छन्नः । इति विश्वः ॥ (यथा, भागवते । ३ । २४ । ३१ । “ऐश्वर्य्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्य्यश्रिया पूर्त्तमहं प्रपद्ये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-221-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्त" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें