🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:05:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आभूषण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आभूषण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आभूषण

अर्थ: अंलकृत करना, सजाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अलङ्कारे

अंग्रेज़ी: to adorn,to decorate

व्युत्पत्ति: भूप्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भूषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + भूष् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भूषण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभूषणम्भूषणेभूषणानि
द्वितीयाभूषणम्भूषणेभूषणानि
तृतीयाभूषणेनभूषणाभ्याम्भूषणैः
चतुर्थीभूषणायभूषणाभ्याम्भूषणेभ्यः
पञ्चमीभूषणात् / भूषणाद्भूषणाभ्याम्भूषणेभ्यः
षष्ठीभूषणस्यभूषणयोःभूषणानाम्
सप्तमीभूषणेभूषणयोःभूषणेषु
सम्बोधनहे भूषणहे भूषणेहे भूषणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भूष् (भ्वादिगण) · अर्थ: अंलकृत करना, सजाना (अलङ्कारे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभूषतिभूषतःभूषन्ति
मध्यमभूषसिभूषथःभूषथ
उत्तमभूषामिभूषावःभूषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भूषति · लिट्: बुभूष · लुट्: भूषिता · लृट्: भूषिष्यति · लोट्: भूषतात् · लङ्: अभूषत् · विधिलिङ्: भूषेत् · आशीर्लिङ्: भूष्यात् · लुङ्: अभूषीत् · लृङ्: अभूषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भूषण · ण्वुल्: भूषकः · तृच्: भूषिता · ण्यत्: भूष्यः · तव्य: भूषितव्यः · अनीयर्: भूषणीयः · क्त: भूषितः · क्तवतु: भूषितवान् · शतृ: भूषन् · स्य-शतृ: भूषिष्यन् · क्त्वा: भूषित्वा · ल्यप्: प्रभूष्य · तुमुन्: भूषितुम् · णमुल्: भूषम् · घञ्: भूषः · क्तिन्: भूष्टि · क्वसु: बुभूष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भूषण
भूषण
bhūṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भूषण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अलंकार । गहना । जेवर ।
२. वह जिससे किसी चीज की शोभा । बढ़ती हो । जैसे,— आप अपने कुल के भूषण हैं ।
३. विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूषण mf(ई)n. decorating, adorning (ifc.), MBh.; BhP.; Suśr.
भूषण m. N. of Viṣṇu, MBh.
of a Daitya, Kathās.
भूषण n. (rarely m., e.g. MBh. iii, 8588; cf. g. अर्धर्चादि) embellishment, ornament, decoration (often ifc., with f(आ). , ‘having anything as ornament’ i.e. adorned or decorated with), MBh.; Kāv. &c.
भूषण n. N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूषणं [भूष्येतऽनेन भूष्-करणे ल्युट्] 1 Ornamenting, decoration. --2 An ornament, decoration, an article of decoration; क्षीयंते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणं Bh. 2. 19; R. 3. 2; 13. 57. --णः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूषण न० भूष्यतेऽनेन भूष--करणे ल्युट् । १ अलङ्कारे किरी- टादौ । भावे ल्युट् । २ भूषायाम् । अलङ्कारभेदाः तत्- साधनद्रव्याणि यथा “किरीदञ्च शिरोरत्नं कुण्डलञ्च ललाटिका । तालपत्रञ्च हारश्च ग्रैवेयकमथोर्मिका । प्रालम्विका रत्रसूत्रमुत्तङ्गो- ऽथर्क्षमालिका । पार्श्वद्योतो नखद्योतोह्यङ्गुलीच्छादक स्तवा । कटिलग्नं माणवको मूर्द्धतारा ललन्तिका । अङ्गदो [] बाहुवलयः शिस्याभूषणमिङ्गिका । प्रगण्डबन्धं तत्- पाशं नाभिपूरोऽथ मालिका । सप्तकी शृङ्खलञ्चैव दण्डपत्रञ्च वर्णकः । जरुसूत्रञ्च नीवी च मुष्टिवद्धं प्रकीर्णकम् । पादाङ्गदं हंसकञ्च मूधुरं क्षुद्रघण्टिका । सुखपट्टमिति प्रोक्ता अशङ्काराः सुशोभनाः । चत्वा- रिंशदमी प्रोक्ता लोके वेदे च सौख्यदाः । अमङ्काराः प्रदानेन चतुर्वर्गप्रदायकाः । एतेषां पूजनं कृत्वा प्र- दद्यादिष्टसिद्धये । तेषां दैवतमुच्चार्य्य पूजयेत्तु विच क्षणः । शिरोगतानि चादद्यात् सौवर्णानि तु सर्वदा । चूडारत्नादिकानीह भूषणानि तु भैरव! । ग्रैवेयका- दिहंसान्तं सौवर्णं राजतञ्च वा । निवेदयेत् तु देवेभ्यो नान्यतैजससम्भवम् । रीतिवङ्गादिसंजातं पात्रोपकार- णादिकम् । दद्यादायसवर्जन्तु भूषणं न कदाचन । घण्टाचामरकुम्भादिपात्रोपकरणादिकम् । तद्भूषणान्तरे दद्यात् यस्मात्तु तदुपभूषणम् । सर्वं ताम्रमयं दद्याद् यत् किञ्चिद्भूषणादिकम् । सर्वत्र स्वर्णवत्ताम्रमर्घ्यपात्रे ततोऽधिकम् । पूजार्घ्यपात्रं नैवेद्याधारपात्रञ्च पानकम् । औडुम्बरं सदा विष्णोः प्रीतिदं तोषदं तदा । ताम्रे देवाः प्रमोदन्ते ताम्रे देवाः सदा स्थिताः । सर्वप्रीतिकरं ताम्रं तस्मात्ताम्रं प्रयोजयेत् । स्मोपयोगे नरः कुर्य्या- द्देवानामपि पैरव! । ग्रीवोर्द्धदेशे रौप्यन्तु न कदाचिच्च भूषणम् । प्रावारः पानपात्रञ्च गेण्डुकं गृहमेव च । पर्य्यङ्कादि यदन्यच्च सर्वं तदुपभूषणम् । अयोमयमृते कांस्यमृते यद्भूषणं भवेत् । स्वर्णरौप्यस्य चाभावे त्वधः- काये नियोजयेत् । एतेषां भूषणादीनां यद्दातुं शक्यते नरैः । तत्तद्दद्यात् सम्भवे तु सर्वमेव प्रदापयेत् । चतुर्वर्गषदं नित्यं भूषणं सर्वसौख्यदम् । तुष्टिपुष्टि प्रीतिकरं यथाशक्तीष्टये सृजेत् । इदं ते भूषणं प्रोक्तं सर्वदेवस्य तुष्टिदम्” कालि० पु० ६८ अ० । तद्धारणदिनमुच्यते “रिवत्यश्विप्लनिष्ठासु हस्तादिष्वपि पञ्चसु । गुरुशुक्रबुधस्या- ह्नि वस्त्रालङ्कारधारणम् । अनिष्टेष्वपि निर्दिष्टं वस्त्रा- लङ्कारधारणम् । उद्वाहे राजसम्भाने ब्राह्मणानाञ्च सम्मते । शिरस्त्रं मुकुटं हारः कुण्डलञ्चाङ्गुदन्तथा । कङ्कणं वालकञ्चैव मेखलाष्टाविति क्रमात् । प्रधान- भूषणान्येषु यथोस्वं याति निश्चयः । पद्मरागश्च वज्रञ्च विजयो गोमेदस्तथा । मुक्तावैदूर्य्यनीलञ्च तथा मरकतं क्रमात् । आदित्यादिदशाजानां सर्वसम्पत्ति- दावकाः । शुभर्क्षेणापि घटना सर्वेषामुपयुज्यते । [] प्रधानभूषणेष्वेवमप्रधाने न निर्णयः । प्रधानभूषणं प्रायः शिरसो ह्यभिधीयते । तस्य प्रधानभूतत्वादित्याह भृगुनन्दनः । सुखदा मणयः शुद्धा दुःखदाः दोष- शालिनः ।” इति युक्तिकल्पतरुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4694-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भूषण" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आभूषणभूषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + भूष् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आभूषण 📚 ➤ अंलकृत करना, सजाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अलङ्कारे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भूषण 📚अलंकार । गहना । जेवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आभूषण: आ + भूष् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें