🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:45:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आमलक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आमलक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आमलक

अर्थ: ङीप् आँवले का वृक्ष

व्युत्पत्ति: आ+मल्+वुन्-स्त्रियां

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आमलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आमलक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आमलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआमलकःआमलकौआमलकाः
द्वितीयाआमलकम्आमलकौआमलकान्
तृतीयाआमलकेनआमलकाभ्याम्आमलकैः
चतुर्थीआमलकायआमलकाभ्याम्आमलकेभ्यः
पञ्चमीआमलकात् / आमलकाद्आमलकाभ्याम्आमलकेभ्यः
षष्ठीआमलकस्यआमलकयोःआमलकानाम्
सप्तमीआमलकेआमलकयोःआमलकेषु
सम्बोधनहे आमलकहे आमलकौहे आमलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आमलक
आमलक
āmalaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आमलक संज्ञा पुं॰ [सं॰][स्त्री॰ अत्पा॰ आमल्की] आमला । आँवला । धत्रीफल । उ॰—जानहिं तीनि काल निज ज्ञान । करतलगत आमलक समाना । —मानस, १ ।३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आमलक mf(ई). (g. गौरादि, Pāṇ. iv, 1, 41) Emblic Myrobalan, Emblica Officinalis Gaertn.
आमलक n. the fruit of the Emblic Myrobalan, MBh.; Suśr.; ChUp. &c.
आमलक m. another plant, Gendarussa Vulgaris, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (146,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आमलकः, --की 1 The tree, Emblic Myrobalan, Emblica Officinalis Gærtn (Mar. आंवळा). --2 N. of another tree (वासक). --कं Fruit of the Emblic Myrobalan; बदरामलकाम्रदाडिमानां Bv. 2. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0249-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आमलक त्रि० आ + मल--क्कुन् स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् । (आ- मला) १ धात्रीवृक्षे । “त्रिष्वामलकमाख्यातं धात्री तिष्यफ लाऽमृता । रक्तपित्तप्रमेहघ्नं पथ्यं वृष्यं रसायनम् । हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्य्यशैत्यतः । कफं रूक्षकषायत्वात् फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् । यस्य यस्य फलस्येह वीर्य्यं भवति यादृशम् । तस्य तस्यैव वीर्य्येण मज्जानमपि निर्दिशेत्” भावप्रका० अस्य स्त्रीत्वपक्षेऽपि तस्याः इदम् फलमण् फले लुकि क्लीवत्वमेवेति भेदः । “यः सदाम- लकैः स्नानं करोति स विनिश्चितम् । बलीपलितनिर्मुक्तोः जीवेद्वर्षशतं नरः” वैद्य० “श्रीकामः सर्व्वदा स्नानं कुर्व्वीताम लकैर्नरः” गरुड पु० । गौरादिगणे आमलशब्दपाठात् आमलशब्दोऽप्यत्र स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् आमली । वृहद्ध० पुराणे तु अमलात् कात् नेत्रजलादागतम् अण् ङीप् । इत्यभिप्रायेण निरुक्यन्तरम् दर्शितं यथा “सजये! विजये! देवि! नावेव स्मृतयोस्तदा । नयनेषु च जातानि अमलाश्रुजलानि च । तानि नौ नयनेभ्यश्च निपेतु- र्भुवि हे सखि! । ततो जाताद्रुमाः पृथ्व्यां चत्वारोविम- लप्रभाः । ख्याता आमलकी नाम्ना जाता कादम लाद्यतः । श्यामलच्छदवृन्दास्ते कर्व्वूर--स्कन्धमू- लकाः । शिराग्रथितपत्रालीमालाकलितपत्रकाः” “माघे- मासि सितायां तामेकादश्यां समुद्भवाम् दृष्ट्वाह्यागत्य देवोऽत्र- दधारानन्दयुक्तनुम् । तेन धात्रीति नाम्नापि राजत्या- मलकी पुनः” इति च “सर्वदामलकी ग्राह्या परित्यज्य- रवेर्दिनम्” । “पयोधरैरामलकीवनाश्रिताः” माघः । “विल्यपत्रं चमाघ्यञ्च तमालामलकीदलम् । कह्लारं तुलसी चैव पद्मञ्च मुनिपुष्पकम् । एतत् पर्य्युषितं न स्यात् यच्चान्यत् कलिकात्मकम्” योगि० त० । “न धात्रीकाननं यत्र विष्णोस्तु तुलसीवनम् । तंस्लेच्छदेशं जानीयात् यत्र नो याति वैष्णवः । यत्र मातृपरा मर्त्त्या यत्र द्वादशीकृन्नरः । तुलसीकाननं धात्री तत्र विष्णुः श्रिया सह । दूर्व्वा हरति पापानि धात्री हरति पात- कम्” आह्नि० त० स्कन्द पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0764,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आमलकं, क्ली, (आ + मल + क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः । आमलक्याः फलं । फलेलुगिति विकारावयवप्रत्य- यस्य लुक् ॥) आमलकीविशेषः । काठ आमला- इति भाषा । तत्पर्य्यायः । काष्ठधात्रीफलं २ क्षुद्रा- मलकं ३ क्षुद्रजातीफलं ४ । अस्य गुणाः । कषा- यत्वं । कटुत्वं । शीतत्वं । पित्तास्रदोषनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“तद्वदामलकं शीतमम्लं पित्तकफापहं” । इति वाभटः ॥ “विद्यादामलके सर्व्वान् रसान् लवणवर्ज्जितान् । स्वेदमेदःकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनं” ॥ इति चरकः ॥)
आमलकः, पुं, (आङ् + मल + क्कुन् ।) वासकवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा मार्कण्डेयपुराणे । “भल्लातकानामलकांस्तिन्दुकांश्च महाफलान्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-181-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आमलकआमलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आमलक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आमलक 📚 ➤ ङीप् आँवले का वृक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आमलक 📚आमला । आँवला । धत्रीफल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें