🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:22:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आम्नाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आम्नाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आम्नाय

अर्थ: पुण्य-परम्परा

संस्कृत: वेदः, गुरुपरम्परागतसदुपदेशः · पर्याय: श्रुति, वेद, त्रयी, निगम

व्युत्पत्ति: आ+म्ना+घञ् पुण्य-परम्परा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आम्नाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — आ + म्ना + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. म्नाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्ना + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आम्नाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआम्नायःआम्नायौआम्नायाः
द्वितीयाआम्नायम्आम्नायौआम्नायान्
तृतीयाआम्नायेनआम्नायाभ्याम्आम्नायैः
चतुर्थीआम्नायायआम्नायाभ्याम्आम्नायेभ्यः
पञ्चमीआम्नायात् / आम्नायाद्आम्नायाभ्याम्आम्नायेभ्यः
षष्ठीआम्नायस्यआम्नाययोःआम्नायानाम्
सप्तमीआम्नायेआम्नाययोःआम्नायेषु
सम्बोधनहे आम्नायहे आम्नायौहे आम्नायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आम्नाय
आम्नाय
āmnāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गुरु-परम्परा से प्राप्त उपदेश (3.2.7) सम्प्रदाय
वेद के नाम (1.6.3) श्रुति · वेद · त्रयी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आम्नाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आभ्यास । य़ौ॰—अक्षराम्नाय=वर्णामाला । कुलाम्नाय=कुलपरंपरा । कुल की रीति ।
२. वेद आदि का पाठ और अभ्यास ।
३. वेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-म्नाय m. sacred tradition, sacred texts handed down by repetition
that which is to be remembered or studied or learnt by heart
a Veda or the Vedas in the aggregate
received doctrine, VPrāt.; Mn.; MBh. &c.
traditional usage, family or national customs
advice, instruction in past and present usage
a Tantra
a family, series of families, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (147,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आम्नायः [आ-म्ना-घञ्] 1 (a) Sacred tradition, sacred texts handed down by tradition or repetition. (b) Hence, the Veda, Vedas taken collectively (including Brāhmaṇas, Upaniṣads and Āraṇyakas also); अधीती चतुर्ष्वाम्नायेषु Dk. 120; आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः । आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः ॥ Mb. --2 A sacred text or precept in general; U. 4. --3 Traditional usage, family or national customs. --4 Received doctrine. --5 Advice or instruction (in past and present usage). --6 A Tantra. --7 A series of families. --Comp. --सारिन् a. {1} pious, observing the traditional usages. {2} containing the essence of the Veda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0250-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आम्नाय पु० आ + म्ना--घञ् । १ सम्यगभ्यासे २ सम्यक्पाठे च अभ्यासस्य सम्यक्त्वं च नियमधारणपूर्व्वकत्वं गुरुमुखश्र- वणपूर्व्वकत्वञ्च । कर्म्मणि घञ् । ३ वेदे “आम्नायस्य क्रिया- र्थत्वादानार्थक्यमतदर्थानाम्” जैमि० “आम्नाये स्मृतितन्त्रे च” रघु० धृतपु० । “आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकिसंग्रहः- आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः भा० शा० २६१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आम्नायः, पुं, (आङ् + म्ना + घञ् + युक् ।) श्रुतिः । वेदः । (यथा महावीरचरिते । “तृतीयो ह्येष मेध्योऽग्निराम्नायः पञ्चमोऽथवा” । उत्तरचरिते । “समांसो मधुपर्क इत्याम्नायं बहुमन्यमानाः” ।) संप्रदायः । गुरुपरम्पराप्राप्तोपदेश इति यावत् ॥ इत्यमरः ॥ निगमः । उपदेशः । इति मेदिनी ॥ कुलं । आगमः । इति हेमचन्द्रः ॥ कुलक्रमः । इति शब्दरत्नावली ॥ (उपदेशः, शिक्षादानं, तन्त्र- शास्त्रं, अभ्यासः, आम्रेडनं, आलोचनं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-183-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आम्नाय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आम्नायआम्नाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — आ + म्ना + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | म्नाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्ना + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आम्नाय 📚 ➤ पुण्य-परम्परा
संस्कृत: वेदः, गुरुपरम्परागतसदुपदेशः · पर्याय: श्रुति, वेद, त्रयी, निगम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आम्नाय 📚आभ्यास । य़ौ॰—अक्षराम्नाय=वर्णामाला । कुलाम्नाय=कुलपरंपरा । कुल की रीति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आम्नाय
वेद के नाम (१.६.३) — श्रुति, वेद, त्रयी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें