🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:43:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आम्लान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आम्लान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आम्लान

अर्थ: ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: हर्षक्षये

अंग्रेज़ी: to be tired, to wane, to be fatigued, to be exhausted

व्युत्पत्ति: म्ले + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. म्लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्लै + क्त
  2. म्लान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्लै + ल्युट्
  3. आम्लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आम्लान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — म्लान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाम्लानःम्लानौम्लानाः
द्वितीयाम्लानम्म्लानौम्लानान्
तृतीयाम्लानेनम्लानाभ्याम्म्लानैः
चतुर्थीम्लानायम्लानाभ्याम्म्लानेभ्यः
पञ्चमीम्लानात् / म्लानाद्म्लानाभ्याम्म्लानेभ्यः
षष्ठीम्लानस्यम्लानयोःम्लानानाम्
सप्तमीम्लानेम्लानयोःम्लानेषु
सम्बोधनहे म्लानहे म्लानौहे म्लानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — म्लै (भ्वादिगण) · अर्थ: ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (हर्षक्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमम्लायतिम्लायतःम्लायन्ति
मध्यमम्लायसिम्लायथःम्लायथ
उत्तमम्लायामिम्लायावःम्लायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: म्लायति · लिट्: मम्लौ · लुट्: म्लाता · लृट्: म्लास्यति · लोट्: म्लायतात् · लङ्: अम्लायत् · विधिलिङ्: म्लायेत् · आशीर्लिङ्: म्लायात् · लुङ्: अम्लासीत् · लृङ्: अम्लास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: म्लान · ण्वुल्: म्लायकः · तृच्: म्लाता · यत्: म्लेयः · तव्य: म्लातव्यः · अनीयर्: म्लानीयः · क्त: म्लानः · क्तवतु: म्लानवान् · शतृ: म्लायन् · स्य-शतृ: म्लास्यन् · क्त्वा: म्लात्वा · ल्यप्: प्रम्लाय · तुमुन्: म्लातुम् · णमुल्: म्लायम् · घञ्: म्लायः · क्तिन्: म्लाति · क्वसु: मम्लिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — म्लान
म्लान
mlāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
म्लान १ वि॰ [सं॰] मलिन । कुम्हलाया हुआ ।
२. दुर्बल । कमजोर ।
३. मैला । मलिन ।
म्लान संज्ञा स्त्री॰ दे॰ म्लानि । यौ॰—म्लानमना=उदास । खिन्न । म्लानव्रीड=निर्लज्ज । बेशर्म । लज्जाहीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
म्लान mfn. faded, withered, exhausted, languid, weak, feeble, MBh.; Kāv. &c.
relaxed, shrunk, shrivelled, Car.
dejected, sad, melancholy, Daś.
vanished, gone, Naiṣ.
black, dark-coloured, Prab.
foul, dirty, L.
म्लान m. a house frog, L.
म्लान n. withered or faded condition, absence of brightness or lustre, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (838,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
म्लान p. p. [म्लै-क्त तस्य नः] 1 Faded, withered. --2 Wearied, weary, languid. --3 Enfeebled, weak, feeble, faint. --4 Sad, dejected, melancholy. --5 Black. --6 Foul, dirty. --नं Withering, fading. --Comp. --अंग a. weak-bodied. --(गी) a woman during her menses. --मनस् a. depressed in mind, dispirited, disheartened.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0882-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म्लान त्रि० म्लै कान्तिक्षये--क्त तस्य नः । १ मलिने हेमच० २ म्लानियुक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4767,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म्लानं, त्रि, (म्ल हर्षक्षये + क्तः । “संयोगादेरातो- र्यण्वतः ।” ८ । २ । ४३ । इति निष्ठातस्य नः ।) मलिनम् । यथा, -- “मलिनं कच्चरं म्लानं कश्मलञ्च मलीमसम् ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ६२ । १६ । “स चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी । निश्वासपवनम्लाना गिरावत्र वरूथिनी ॥”) दुर्बलम् । (यथा, -- “अन्तेषु शूणं परिहीनमध्यं म्लानन्तथान्तेषु च मध्यशूणम् ॥” इति माधवकृतरुग्विनिश्चयस्य पाण्डुरोगव्या- ख्याने विजयेनोक्तम् ॥ (म्लै + भावे क्तः । ग्लानिः । यथा, मार्कण्डेये । ३५ । २४ । “रथ्यावसषणस्नानक्षुत्पानम्लानकर्म्मसु । आचामेच्च यथान्यायं वासो विपरिधाय च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-791-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "म्लान" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आम्लानम्लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्लै + क्त 📚
अन्य सम्भावना: म्लान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + म्लै + ल्युट् | आम्लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आम्लान 📚 ➤ ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: हर्षक्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
म्लान 📚मलिन । कुम्हलाया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आम्लान: आ + म्लै + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें