🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयंदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयम्+दा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयम्

अर्थ: जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — ई + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — अय् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. अव्यय — इ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. आय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ई (दिवादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईयतेईयेतेईयन्ते
मध्यमईयसेईयेथेईयध्वे
उत्तमईयेईयावहेईयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईयते · लिट् (आत्मने.): अयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): एता · लृट् (आत्मने.): एष्यते · लोट् (आत्मने.): ईयताम् · लङ् (आत्मने.): ऐयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ईयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): एषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: ईतः · क्तवतु: ईतवान् · शानच्: ईयमानः · क्त्वा: ईत्वा · ल्यप्: प्रेय · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: ईति · क्वसु: अयाम्बभूवान्

दा

अर्थ: काटना, कतराना

संस्कृत: लवने

अंग्रेज़ी: to cut

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  3. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
  4. दा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: दै + अच्
  5. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  6. दा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  7. दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  8. दा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दा (अदादिगण) · अर्थ: काटना, कतराना (लवने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदात् / अदाद्अदाताम्अदान् / अदुः
मध्यमअदाःअदातम्अदात
उत्तमअदाम्अदावअदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दातात् · लङ्: अदात् · विधिलिङ्: दायात् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दान् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आयम्
आयम्
āyam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-√ यम् P. -यच्छति and (Ved.) -यमति, to stretch, lengthen out, extend, RV.; AV.; Lāṭy.; Suśr.; MBh. &c.; to stretch (a bow); to put on (an arrow &c.); to draw near, bring hither; to fetch, procure, RV.; to keep, stop, hold in, draw back, restrain, Mn.; Yājñ.; MBh.; BhP. &c.; to produce, Bhaṭṭ. : Ā. -यच्छते (cf. Pāṇ. i, 3, 28 and 75) to stretch one's self or be stretched or strained; to grow long, L.; to grasp, possess, L. : Caus. -यामयति, to bring near, draw near; to carry, fetch, RV.; to lengthen, extend, Suśr.; to produce or make visible; to show, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयम् {c1c} U. 1 To extend, lengthen out, stretch out; वस्त्रं-पाणिंआयच्छते Sk.; स्वांगमायच्छमानः Ś. 4. v. l.; आयच्छति कूपाद्रज्जुं Sk. draws up; बाणमुद्यतमायसीत् Bk. 6. 119 stretched out. --2 To restrain, draw in (as breath &c.); Ms. 3. 217, 11. 100; Y. 1. 24. --3 To stretch oneself, to grow long (Atm.); P. I. 3. 28. --4 To grasp, possess; Bk. 8. 46. --5 To bring or lead towards. --Caus. 1 To lengthen, stretch, spread or draw out. --2 To remove, transplant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0251-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयम्अव्यय — ई + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — अय् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | अव्यय — इ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
दादा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् | दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयम् 📚 ➤ जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: गतौ

दा 📚 ➤ काटना, कतराना
संस्कृत: लवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आयम् 📚√ यम् P. -यच्छति and (Ved.) -यमति, to stretch, lengthen out, extend, R…🔵🟣
द् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आयंदाआयम् + दाअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आयम्: ई + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें