🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:17:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयतनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयतनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयतनम्

अर्थ: स्थान, आवास, घर, विश्रामस्थल, आश्रय, घर

संस्कृत: यज्ञस्थानम् · पर्याय: चैत्य

व्युत्पत्ति: आयतन्तेऽत्र आयत्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आयतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आयतन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. यतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यत् + ल्युट्
  4. यतन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यत् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आयतन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआयतनम्आयतनेआयतनानि
द्वितीयाआयतनम्आयतनेआयतनानि
तृतीयाआयतनेनआयतनाभ्याम्आयतनैः
चतुर्थीआयतनायआयतनाभ्याम्आयतनेभ्यः
पञ्चमीआयतनात् / आयतनाद्आयतनाभ्याम्आयतनेभ्यः
षष्ठीआयतनस्यआयतनयोःआयतनानाम्
सप्तमीआयतनेआयतनयोःआयतनेषु
सम्बोधनहे आयतनहे आयतनेहे आयतनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आयतन
आयतन
āyatana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल (2.2.7) चैत्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मकान । धर संदिर ।
२. विश्रामस्थान । ठहरने को जगह ।
३. देवताओं की बंदना की जगह । यौ॰— रामपंचायतन=जानकी सहित राम, लक्षमण, भरत ओर शत्रुघ्न की मूर्ति ।
४. ज्ञान के संचार का स्थान । वे स्थान जिनमें किसी काल तक ज्ञान की स्थिति रहती है; जैसे,—इंद्रियाँ और उनके विषय । विशेष—बौद्दमतानुसार उनके १२ आयतन है—(१) चक्षवाचतन, (२) ओत्रायतन, (३) घ्राणयतन, (४) जिह्वायतन, (५) कायायतन, (६) मनसायतन॰ (७) रुपायतन, (८) शब्दायतन, (९) गंधयतन, (१०) रसनायतन, (११) औचव्यायतन और (१२) घर्मायतन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-यतन n. resting-place, support, seat, place, home, house, abode, TS.; ŚBr.; ChUp.; AitBr.; Mn.; Yājñ.; Kum. &c.
the place of the sacred fire (= अग्न्य्-आयतन), KātyŚr.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.
an altar
a shed for sacrifices
a sanctuary, ChUp.; R.; Mn.; Pañcat. &c.
a plot of ground, the site of a house
a barn, Yājñ. ii, 154
the cause of a disease, Suśr.
(with Buddhists) the five senses and Manas (considered as the inner seats or Āyatanas) and the qualities perceived by the above (the outer Āyatanas).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयतनं [आयतंतेऽत्र, यत् आधारे ल्युट्] 1 Place, abode, house, resting-place; (fig. also); शूलायतनाः Mu. 7 hangmen; स्नेहस्तदेकायतनं जगाम Ku. 7. 5 was centred in her; R. 3. 36; सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनं K. 103; ˚मृगेण 130 domestic deer; Chāṇ. 32; (hence) a receptacle, home, support, seat. --2 The place of the sacred fire, altar, shed for sacrifices. --3 A sanctuary, sacred place; as in देवायतनं, मठायतनं &c. --4 The site of a house, groundplot. --5 A barn. --6 An inner seat (with Buddhists who consider the five senses with manas as the six Āyatanas). --7 The cause of disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0251-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतन न० आयतन्तेऽत्र यत--आधारे ल्युट् । १ देवादिव- न्दनस्थाने, २ आश्रये, “स्नेहस्तदेकायतनं जगाम” कुमा० । “नरेन्द्रमूलायतना दनन्तरम्” रघुः । “रोगा- यतनमातुरम्” न जीर्णदेवायतने न बल्मीके कदाचन” “सीमासन्धिषु कार्य्याणि देवतायतनानि” इति च मनुः । ३ विश्रामस्थाने ४ यज्ञस्थाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतनं, क्ली, (आङ् + यत + ल्युट् ।) यज्ञस्थानं । देव- स्थानं । तत्पर्य्यायः । चैत्यं २ । इत्यमरः ॥ यथा रामायणे, -- “येभ्यः प्रणमसे पुत्त्र ! चैत्येष्वायतनेषु च” । “समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च । स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षा ह्रदाः क्षुपाः” ॥ आश्रयः, विश्रामस्थानं । यथा चाणक्यः । “नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्व्वमायतनं त्यजेत्” ॥ कुमारसम्भवे, ७ । ५ । “स्नेहस्तदेकायतनं जगाम” । भद्रासन भिटा इत्यादिख्यातो वास्तुदेशः । याज्ञवल्क्यः, -- “आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु” ।) व्याधिनिदानम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयतनम्आयतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आयतन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | यतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यत् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयतनम् 📚 ➤ स्थान, आवास, घर, विश्रामस्थल, आश्रय, घर
संस्कृत: यज्ञस्थानम् · पर्याय: चैत्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आयतन 📚मकान । धर संदिर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आयतन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आयतनम्: आयतन्तेऽत्र आयत्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें