🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:47:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयुतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयुतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयुतः

अर्थ: मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना

संस्कृत: मिश्रणेऽमिश्रणे च

अंग्रेज़ी: to mix, to join, to group

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + यु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, द्विवचन
  2. युत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यु + क्त
  3. आयुत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यु (अदादिगण) · अर्थ: मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना (मिश्रणेऽमिश्रणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयौतियुतःयुवन्ति
मध्यमयौषियुथःयुथ
उत्तमयौमियुवःयुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यौति · लिट्: युयाव · लुट्: यविता · लृट्: यविष्यति · लोट्: युतात् · लङ्: अयौत् · विधिलिङ्: युयात् · आशीर्लिङ्: यूयात् · लुङ्: अयावीत् · लृङ्: अयविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यवन · ण्वुल्: यावकः · तृच्: यविता · यत्: यव्यः · ण्यत्: याव्यः · तव्य: यवितव्यः · अनीयर्: यवनीयः · क्त: युतः · क्तवतु: युतवान् · शतृ: युवन् · स्य-शतृ: यविष्यन् · क्त्वा: युत्वा · ल्यप्: प्रयुत्य · तुमुन्: यवितुम् · णमुल्: यावम् · क्तिन्: यूति · क्वसु: युयुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — aMtaHpuraadhय़xa
aMtaHpuraadhय़xa
aMtaHpuraadhxa
ⓘ "य्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. य the 1st semivowel (corresponding to the vowels इ and ई, and having the sound of the English y, in Bengal usually pronounced j).
2. य m. (in prosody) a bacchic (˘ ¯ ¯), Piṅg.
3. य the actual base of the relative pronoun in declension [cf. यद् and Gk. ὅς, ἥ, ὅ].
4. य m. (in some senses fr. √ 1. या, only, L.) a goer or mover
wind
joining
restraining
fame
a carriage (?)
barley
light
abandoning
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (838,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यः 1 One who goes or moves, a goer, mover. --2 A carriage. --3 Wind, air. --4 Union. --5 Fame. --6 Barley. --7 Restraint. --8 Light. --9 Abandoning. --10 One of the eight syllabic feet (गण) consisting of one short syllable followed by two long ones. --11 N. of Yama. --या 1 Going. --2 A carriage. --3 Restraining. --4 Religious meditation (ध्यान). --5 Obtaining. --6 An epithet of Lakṣmī. --7 Pudendum muliebre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0883-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
य यकारः व्यञ्जनवर्णभेदः स्पर्शवर्णोष्मवर्णयोर्मध्यस्थत्वात् अन्तःस्थवर्णभेदः तस्योच्चारणस्थानं तालु जिह्वाग्रेख तालुन ईषत्स्पर्शेनोच्चारणादस्योच्चारणे ईषत्स्पर्श आभ्य- न्तरप्रयत्नः “अचोऽस्पृष्टायणस्त्वीषत्” शिक्षोक्तः । वाह्य- प्रयत्नाः संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । वर्णाभिधानेऽस्य वाचकशब्दा उक्ता यथा “यो वाणी वसुधा वायुर्विकृतिः पुरुषोत्तमः । युगान्तः श्वसनः शीघ्रोधूमार्च्चिः प्राणिसेवकः । शङ्का भ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करी । सङ्कर्षणः क्षपा बालो हृदयम् कपिला प्रभा । आग्नेयोव्यापकस्त्यागो मोहोयाता प्रमा सुखम् । चण्डः सर्वेश्वरी धूम्रा चामु- ण्डा सुमुखेश्वरी । त्वगात्मा मलयोमात्रा हंसिनी भृङ्गिनायकः । ङे नमः शोषकोमीनोधनिष्ठानङ्गवेदिनी । शिष्टः सोमः पङ्क्तिनामा पापहा प्राणसंज्ञकः” । अस्याधिष्ठातृदेवताध्यानं यथा “धूम्रवर्णां महारौद्रीं षङ्- भुजां रक्तलोचनाम् । रक्ताम्बरपरीधानां नानालङ्कार- भूषिताम् । महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा यकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्य ध्येयस्वरूपं यथा “यकारं शृणु चार्वङ्गि! चतुष्कोण- मयं सदा । पुलालधूमसङ्काशं स्वयं परमकुण्डलीम् । पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिविन्दुसहितं तथा । प्रणमामि सदा वर्णं मूर्त्तिमन्मोक्षमव्ययम्” कामधेनुतन्त्रम् । मातृकन्यासे अस्य हृदयन्यास्यता । काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे लक्ष्मीलाभः फलम् “यो लक्ष्मीं रस्तु दाहम्” वृ० र० टी० ।
य पु० या--ड । १ वायौ २ यशसि ३ योगे, ४ गतौ च ५ यातरि त्रि० शब्दरत्ना० । यम--ड । ६ संयमे । ७ आदिलघु- शेषगुरुके जलदैवते लक्ष्मीफलके यगणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4767,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
य, अन्तःस्थयकारः । स च षड्विंशहलवर्णः ॥ अस्योच्चारणस्थानं तालु । (यदुक्तं सिद्धान्त- कौमुद्याम् । “इचुयशानां तालु ॥” तथा च शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, -- “यकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुष्कोणमयं सदा । पलालधूमसङ्काशं स्वयं परमकुण्डली ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं तथा । प्रणमामि सदा वर्णं मूर्त्तिमन्मोक्षमव्ययम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रे ५ पटलः ॥ वङ्गीयवर्णमालायामस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा चतुष्कोणमयी शुभा । नारायणेशविधयस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः ॥ मात्रा कुण्डलिनी ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥” तस्य ध्यानं यथा, -- “धूम्रवर्णां महारौद्रीं षड्भुजां रक्तलोचनाम् । रक्ताम्बरपरीधानां नानालङ्कारभूषिताम् ॥ महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा यकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” * ॥ तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा । प्रणमामि सदा वर्णं शक्तिमामोक्षमव्ययम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्य नामानि यथा, -- “यो वाणी वसुधा वायुर्व्विकृतिः पुरुषोत्तमः । युगान्तः श्वसनः शीघ्रो धूमार्च्चिः प्राणिसेवकः ॥ शङ्खाभ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करी । सङ्कर्षणः क्षपा बालो हृदयं कपिलाप्रभा ॥ आग्नेयो व्यापकस्त्यागो होमो यानं प्रमा सुखम् । चण्डः सर्व्वेश्वरी धूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी ॥ त्वगात्मा मलयो माता हंसिनी भृङ्गिनायकः । तेनमः शोषको मीनो धनिष्ठानङ्गवेदिनी । मेष्ठः सोमः पक्तिनामा पापहा प्राणसंज्ञकः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥ [] (धात्वनुबन्धविशेषः । स तु दिवादिगणसूचकः । तथा च कविकल्पद्रुमे । “दिवाद्यो य्लादादिकः ॥” छन्दःशास्त्रान्तर्गतगणविशेषः । तथा च छन्दो- मञ्जर्य्याम् । “भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ॥” अस्य साङ्केतिकचिह्नं यथा, ।ऽऽ; काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे लक्ष्मीलाभः फलम् । यथा, वृत्तरत्नाकरटीकायाम् । “यो लक्ष्मीं रस्तु दाहं व्यसनमथ लवौ शः सुखं षस्तु खेदम् ॥”)
यः, पुं, (याति वातीति । या गतौ + डः ।) वायुः । यशः । योगः । यानम् । याता । इति शब्द- रत्नावली ॥ सर्व्वनाम । यच्छब्दार्थ इति यावत् । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-001-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयुतःआ + यु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: युत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + यु + क्त | आयुत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयुतः 📚 ➤ मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना
संस्कृत: मिश्रणेऽमिश्रणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
य् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें