🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:16:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरक्ष

अर्थ: पालन करना

संस्कृत: पालने

अंग्रेज़ी: to protect,to watch,to take care of

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + रक्ष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. आरक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आरक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. रक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रक्ष् + घञ्
  5. रक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रक्ष् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: पालन करना (पालने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरक्षतात् / रक्षताद् / रक्षतुरक्षताम्रक्षन्तु
मध्यमरक्ष / रक्षतात् / रक्षताद्रक्षतम्रक्षत
उत्तमरक्षाणिरक्षावरक्षाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रक्षति · लिट्: ररक्ष · लुट्: रक्षिता · लृट्: रक्षिष्यति · लोट्: रक्षतात् · लङ्: अरक्षत् · विधिलिङ्: रक्षेत् · आशीर्लिङ्: रक्ष्यात् · लुङ्: अरक्षीत् · लृङ्: अरक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रक्षण · ण्वुल्: रक्षकः · तृच्: रक्षिता · ण्यत्: रक्ष्यः · तव्य: रक्षितव्यः · अनीयर्: रक्षणीयः · क्त: रक्षितः · क्तवतु: रक्षितवान् · शतृ: रक्षन् · स्य-शतृ: रक्षिष्यन् · क्त्वा: रक्षित्वा · ल्यप्: प्ररक्ष्य · तुमुन्: रक्षितुम् · णमुल्: रक्षम् · घञ्: रक्षः · क्तिन्: रष्टि · क्वसु: ररक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रक्
रक्
rak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक् cl. 10. P. राकयति, to taste, relish; to obtain, get, Dhātup. xxxiii, 63 (v.l. रग्, रघ्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक् {c10c} U. (राकयति-ते) 1 To taste. --2 To get, obtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0899-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरक्षआ + रक्ष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आरक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आरक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरक्ष 📚 ➤ पालन करना
संस्कृत: पालने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रक् 📚cl. 10. P. राकयति, to taste, relish; to obtain, get, Dhātup. xxxiii, 6…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें