🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:28:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आराव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आराव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आराव

अर्थ: आवाज

संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

व्युत्पत्ति: आ+रु+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आराव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आराव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआरावःआरावौआरावाः
द्वितीयाआरावम्आरावौआरावान्
तृतीयाआरावेणआरावाभ्याम्आरावैः
चतुर्थीआरावायआरावाभ्याम्आरावेभ्यः
पञ्चमीआरावात् / आरावाद्आरावाभ्याम्आरावेभ्यः
षष्ठीआरावस्यआरावयोःआरावाणाम्
सप्तमीआरावेआरावयोःआरावेषु
सम्बोधनहे आरावहे आरावौहे आरावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आराव
आराव
ārāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आराव संज्ञा पुं॰ [सं॰ ] दे॰ आराव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-राव See 1. आ- √ 1. रु.
1. आ-राव m. (Pāṇ. iii, 3, 50) cry, crying out, howling
crash, sound
humming (as bees &c.), N. MBh.; Hit. &c.
2. आराव n. a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर(रा)वः [आ-रु-अप् पक्षे घञ्] 1 A cry, howling; वानराश्चक्रुरारवं Rām. --2 Sound; Śi. 11. 8, 12. 18, 8. 45. --3 N. of a people.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर(रा)व पु० आ + रु--अप् पक्षे घञ् । सम्यक्शब्दे । “वानराश्चक्रुरारवम्” रामा० । “उच्छ्रायवान् घनारावो वानरं जलदारवम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरावः, पुं, (आङ् + रु + घञ् ।) शब्दः । इत्यमरः ॥ (यथा महाभारते । “आरावं मातृवर्गस्य भृगूणां क्षत्रियैर्बधे” । “आरावः सुमहांश्चासीत्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरावआराव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आराव 📚 ➤ आवाज
संस्कृत: शब्दः · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आराव 📚दे॰ 'आराव'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आराव
ध्वनि के और नाम (१.६.२५) — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, संराव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आराव: आ+रु+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें