🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:02:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरुद्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरुद्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरुद्ध

अर्थ: कृपालु होना, दया करना, अनुमोदन देना, शोक करना, रोना, चाहना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: कामे · पर्याय: वेष्टित, वलयित, संवीत, आवृत

अंग्रेज़ी: to pitty, to be compassionate, to agree, to approve, to mourn, to grieve, to desire, to wish

व्युत्पत्ति: रुध् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुध् + क्त
  2. रुद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुध् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रुद्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुद्धःरुद्धौरुद्धाः
द्वितीयारुद्धम्रुद्धौरुद्धान्
तृतीयारुद्धेनरुद्धाभ्याम्रुद्धैः
चतुर्थीरुद्धायरुद्धाभ्याम्रुद्धेभ्यः
पञ्चमीरुद्धात् / रुद्धाद्रुद्धाभ्याम्रुद्धेभ्यः
षष्ठीरुद्धस्यरुद्धयोःरुद्धानाम्
सप्तमीरुद्धेरुद्धयोःरुद्धेषु
सम्बोधनहे रुद्धहे रुद्धौहे रुद्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुध् (दिवादिगण) · अर्थ: कृपालु होना, दया करना, अनुमोदन देना, शोक करना, रोना, चाहना (कामे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरुध्यतेरुध्येतेरुध्यन्ते
मध्यमरुध्यसेरुध्येथेरुध्यध्वे
उत्तमरुध्येरुध्यावहेरुध्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रुध्यते · लिट् (आत्मने.): रुरुधे · लुट् (आत्मने.): रोद्धा · लृट् (आत्मने.): रोत्स्यते · लोट् (आत्मने.): रुध्यताम् · लङ् (आत्मने.): अरुध्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): रुध्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रुत्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरुद्ध · लृङ् (आत्मने.): अरोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोधन · ण्वुल्: रोधकः · तृच्: रोद्धा · ण्यत्: रोध्यः · तव्य: रोद्धव्यः · अनीयर्: रोधनीयः · क्त: रुद्धः · क्तवतु: रुद्धवान् · शानच्: रुध्यमानः · क्त्वा: रुद्ध्वा · ल्यप्: प्ररुध्य · तुमुन्: रोद्धुम् · णमुल्: रोधम् · घञ्: रोधः · क्तिन्: रुद्धि · क्वसु: रुरुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुद्ध
रुद्ध
ruddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुद्ध वि॰ [सं॰]
१. जो किसी से घेरकर रोका गया हो । घेरा हुआ । रोका हुआ ।
२. वेष्टित । आवृत । उ॰— (क) तिमि सोहै यमुना की धारा । गंग प्रवाह रुद्ध परिचारा ।—स्वामी रामकृष्ण (शब्द॰) । (ख) रुद्ध सर्प से क्रुद्ध हिये मागर्ध विद्ध करि ।—गिरधर (शब्द॰) ।
३. जिसमें कोई चीज अड़ या फँस गई हो । मुँदा हुआ । बंद ।
४. जिसकी गति रोग ली गई हो । यौ॰—रुद्धकंठ=जसिका गला रुंध गया हो । जो प्रेम आदि मनोवेगों के कारण बोलने में असमर्थ हो । रुद्धसूत्र । रुद्धवक्त्र= ढके हुए मुखवाला । जिसने मुँह तोप रखा हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुद्ध &c. See col. 2.
रुद्ध mfn. obstructed, checked, stopped, suppressed, kept back, withheld, RV. &c. &c.
shut, closed, covered, MBh.; Kāv. &c.
invested, besieged, blockaded, R.; Pañcat.
secured, held, taken possession of Kāv.; BhP.
obstructed in its effect, ineffectual (as a spell), Sarvad.
रुद्ध n. (prob.) N. of a town, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुद्ध p. p. 1 Obstructed, impeded, [] opposed. --2 Besieged, enclosed, hemmed. --3 Shut up. --4 Kept, detained. --5 Held, withheld. --6 Covered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुद्ध त्रि० रुध--क्त । आवरणादिना वेष्टिते श्रमरः २ कृतगतिरोधे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4810,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुद्धं, त्रि, (रुध् + क्तः ।) नदीप्राकारादिना कृतवेष्टनम् । तत्पर्य्यायः । वेष्टितम् २ बल- यितम् ३ संवीतम् ४ आवृतम् ५ । इत्यमरः ॥ (यथा, मेघदूते । ३९ । “रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-167-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुद्ध" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरुद्धरुद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुध् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रुद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुध् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरुद्ध 📚 ➤ कृपालु होना, दया करना, अनुमोदन देना, शोक करना, रोना, चाहना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: कामे · पर्याय: वेष्टित, वलयित, संवीत, आवृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुद्ध 📚जो किसी से घेरकर रोका गया हो । घेरा हुआ । रोका हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुद्ध
घेरा/ढका हुआ (३.१.८९) — वेष्टित, वलयित, संवीत, आवृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरुद्ध: आ + रुध् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬