🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रुद्ध
ruddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुद्ध वि॰ [सं॰]
१. जो किसी से घेरकर रोका गया हो । घेरा हुआ । रोका हुआ ।
२. वेष्टित । आवृत । उ॰— (क) तिमि सोहै यमुना की धारा । गंग प्रवाह रुद्ध परिचारा ।—स्वामी रामकृष्ण (शब्द॰) । (ख) रुद्ध सर्प से क्रुद्ध हिये मागर्ध विद्ध करि ।—गिरधर (शब्द॰) ।
३. जिसमें कोई चीज अड़ या फँस गई हो । मुँदा हुआ । बंद ।
४. जिसकी गति रोग ली गई हो । यौ॰—रुद्धकंठ=जसिका गला रुंध गया हो । जो प्रेम आदि मनोवेगों के कारण बोलने में असमर्थ हो । रुद्धसूत्र । रुद्धवक्त्र= ढके हुए मुखवाला । जिसने मुँह तोप रखा हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुद्ध &c. See col. 2.
रुद्ध mfn. obstructed, checked, stopped, suppressed, kept back, withheld, RV. &c. &c.
shut, closed, covered, MBh.; Kāv. &c.
invested, besieged, blockaded, R.; Pañcat.
secured, held, taken possession of Kāv.; BhP.
obstructed in its effect, ineffectual (as a spell), Sarvad.
रुद्ध n. (prob.) N. of a town, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुद्ध p. p. 1 Obstructed, impeded, [] opposed. --2 Besieged, enclosed, hemmed. --3 Shut up. --4 Kept, detained. --5 Held, withheld. --6 Covered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुद्ध त्रि० रुध--क्त । आवरणादिना वेष्टिते श्रमरः २ कृतगतिरोधे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4810,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुद्धं, त्रि, (रुध् + क्तः ।) नदीप्राकारादिना कृतवेष्टनम् । तत्पर्य्यायः । वेष्टितम् २ बल- यितम् ३ संवीतम् ४ आवृतम् ५ । इत्यमरः ॥ (यथा, मेघदूते । ३९ । “रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-167-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुद्ध" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें