🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:06:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरोचक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरोचक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरोचक

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तावभिप्रीतौ च

अंग्रेज़ी: to shine, to glow, to please, to like, to enjoy

व्युत्पत्ति: रुच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुच् + ण्वुल्
  2. रोचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुच् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोचकःरोचकौरोचकाः
द्वितीयारोचकम्रोचकौरोचकान्
तृतीयारोचकेनरोचकाभ्याम्रोचकैः
चतुर्थीरोचकायरोचकाभ्याम्रोचकेभ्यः
पञ्चमीरोचकात् / रोचकाद्रोचकाभ्याम्रोचकेभ्यः
षष्ठीरोचकस्यरोचकयोःरोचकानाम्
सप्तमीरोचकेरोचकयोःरोचकेषु
सम्बोधनहे रोचकहे रोचकौहे रोचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुच् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (दीप्तावभिप्रीतौ च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोचतेरोचेतेरोचन्ते
मध्यमरोचसेरोचेथेरोचध्वे
उत्तमरोचेरोचावहेरोचामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रोचते · लिट् (आत्मने.): रुरुचे · लुट् (आत्मने.): रोचिता · लृट् (आत्मने.): रोचिष्यते · लोट् (आत्मने.): रोचताम् · लङ् (आत्मने.): अरोचत · विधिलिङ् (आत्मने.): रोचेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोचिषीष्ट · लुङ्: अरुचत् · लुङ् (आत्मने.): अरोचिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अरोचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोचन · ण्वुल्: रोचकः · तृच्: रोचिता · ण्यत्: रोच्यः · तव्य: रोचितव्यः · अनीयर्: रोचनीयः · क्त: रुचितः · क्तवतु: रुचितवान् · शानच्: रोचमानः · क्त्वा: रुचित्वा · ल्यप्: प्ररुच्य · तुमुन्: रोचितुम् · णमुल्: रोचम् · घञ्: रोकः · क्तिन्: रुक्ति · क्वसु: रुरुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोचक
रोचक
rocaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोचक १ वि॰ [सं॰]
१. रुचिकारक । रुचनेवाला । अच्छा लगनेवाला । प्रिय ।
२. जिसमें मन लगे । मनोरंजक । दिलचस्प । जैसे;— रोचक वृत्तांत ।
रोचक २ संज्ञा पुं॰
१. क्षुधा । भुख ।
२. कदली । केला ।
३. राज- पलांडु ।
४. एक प्रकार की ग्रंथिपर्णी जिसे नैपाल में 'भँडेउर' कहते हैं ।
५. काँच की कुप्पी या शीशी बनानेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचक mfn. brightening, enlightening, W.
giving an appetite, Suśr.
pleasing, agreeable, W.
रोचक m. a worker in glass or artificial ornaments, R.
(only L.) hunger, appetite
a stomachic or stimulant
a sack
Musa Sapientum
a kind of onion
= ग्रन्थि-पर्ण-भेद.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचक a. [रुच्-ण्वुल्] 1 Brightening, enlightening. --2 Pleasant, agreeable. --3 Exciting appetite. --कं 1 Hunger. --2 Any medicine serving as a tonic or restoring lost appetite, a stimulant, tonic. --3 A worker in glass or artificial ornament. --4 The plantain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचक त्रि० १ रुचिकारके । २ क्षुधायां हेमच० । ३ कदल्यां शब्द० ४ राजपलाण्डौ ५ अवदंशे (चाटनि) च राजनि० ६ ग्रन्थि र्णभेदे विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4814,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचकः, पुं, (रोचयतीति । रुच् + णिच् + ण्वुल् ।) क्षुधा । तत्पर्य्यायः । बुभुक्षा २ अशना ३ जिघत्सा ४ रुचिः ५ । इति हेम- चन्द्रः । ३ । ५७ ॥ कदली । इति शब्दरत्ना- वली ॥ राजपलाण्डुः । अवदंशः । इति राज- निर्घण्टः ॥ ग्रन्थिपर्णभेदः । भण्डिउर इति नेपालदेशे ख्यातः । तत्पर्य्यायः । निशाचरः २ धनहरः ३ कितवः ४ गणहासकः ५ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । पाके कटुत्वम् । लघुत्वम् । तीक्ष्णत्वम् । हृद्य- त्वम् । हिमत्वम् । कुष्ठकण्डूकफानिलरक्षोऽश्री स्वेदमेदोऽस्रज्वरगन्धविषव्रणनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ (काचकूप्यादिकारकः । यथा, रामायणे । २ । ८३ । १३ । “मायूरकाः क्राकचिका वेधका रोचका- स्तथा ॥” “रोचकाः काचकुप्यादिकर्त्तारः इति कतकः ।” इति तट्टीका ॥) रुचिकारके, त्रि ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । मांसवर्गे । “संग्राही रोचको बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-185-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोचक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरोचकरोचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुच् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: रोचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुच् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरोचक 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तावभिप्रीतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोचक 📚रुचिकारक । रुचनेवाला । अच्छा लगनेवाला । प्रिय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरोचक: आ + रुच् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें