🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:24:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्तम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्तम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्तम्

अर्थ: कष्ट प्राप्त, उपहत, पीड़ीत

व्युत्पत्ति: आ+ऋ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. आर्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आर्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्तःआर्तौआर्ताः
द्वितीयाआर्तम्आर्तौआर्तान्
तृतीयाआर्तेनआर्ताभ्याम्आर्तैः
चतुर्थीआर्तायआर्ताभ्याम्आर्तेभ्यः
पञ्चमीआर्तात् / आर्ताद्आर्ताभ्याम्आर्तेभ्यः
षष्ठीआर्तस्यआर्तयोःआर्तानाम्
सप्तमीआर्तेआर्तयोःआर्तेषु
सम्बोधनहे आर्तहे आर्तौहे आर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्त
आर्त
ārta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्त, आर्त्त वि॰ [सं॰] [संज्ञा आर्ति]
१. पीड़ित । चोट खाया हुआ ।
२. दु:खित । दुखी । कातर ।
३. अस्वस्थ ।
४. नश्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्त mfn. (optionally also written आर्त्त, whence erroneously derived fr. √ ऋत् or even regarded as irreg. formation fr. √ अर्द्; see also Weber in ŚBr. p. 339, l. 20 ff.) fallen into (misfortune), struck by calamity, afflicted, pained, disturbed
injured
oppressed, suffering, sick, unhappy, ŚBr.; TS.; Mn.; R.; Śak.; Ragh. &c.
आर्त &c. See 2. आर् (आ-√ ऋ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्त a. [आ-ऋ-क्त] 1 Afflicted with, struck by, suffering from, pained by; usually in comp., कामार्त, क्षुधार्त तृषार्त &c. --2 Sick, diseased; आर्तस्य यथौषधं R. 1. 28; Ms. 4. 236. --3 Distressed, afflicted, struck by calamity, oppressed, unhappy; आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न ग्रहर्तुमनागसि Ś. 1. 11, R. 2. 28, 8. 31, 12. 10, 32. --4 Perishable (विनाशिन्). --Comp. --नादः, --ध्वनिः, स्वरः a cry of distress, --बधुः, --साधुः a friend of the distressed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्त त्रि० आ + ऋ--क्त । १ पीडिते, २ दुःखिते, ३ असुस्थे च । अप्राप्तलिङ्गसंज्ञकस्यैव धातोर्वृद्धिं वदन् दुर्गादासः अर्त्तप- दसिद्धिं कर्त्तुमशक्नुवन् प्रत्याख्येयः । आर्त्तरवः आर्तनादः इत्यादि । “द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम्” “तुमुलेनार्त्तरवेण वेजिताः” । “बलमार्त्तभयोपशान्तये” “तदीयमाक्रन्दितमार्त्तसाधोः” । “राजापि यद्वियोगार्त्तः” “अभिपेदे निदाघार्त्ता” इति च रघुः । “न दुर्वहश्रोणिपयोध- रार्त्ता” कुमा० “विदितवात्तावार्त्तौ” दश० अत्र विदित वार्त्तौ आर्त्तौ इत्येव च्छेदः साधुः तद्व्याख्यानेऽस्माभिर्य- दन्यथाच्छेदमभिप्रेत्य व्याख्यातं न तत् साधु । “नार्त्तोऽप्य- पवदेद्विप्रान्” मनुः । “सुस्थेनार्त्तेन वा दत्तं श्रावितं धर्म- कारणात्” शु० त० स्मृतिः “आर्त्तार्त्तेमुदिता हृष्टे प्रवासे मलिना कृशाः” शु० त० स्क० पु० “आर्त्तिर्नाशोऽ- स्त्यस्य अच्” । ४ विनाशिनि “अतोन्यदार्त्तम्” वृह० उ० । “अतएतस्माद् ब्रह्मणोऽशनायाद्यतीतात्मस्वरूपान्नित्यतृ- प्ताद्यदन्यदविद्याविषयमेषणालक्षणं वस्त्वन्तरम् तद् आर्त्तं विनाशि, आर्तिपरिगृहीतम्” शाङ्क० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्तः, त्रि, (आङ् + ऋ + क्तः ।) पीडितः । असुस्थः । यथा, -- “आर्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये द्विजाः । जानन्तो न प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः” ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥ (दुःखितः, कातरः, शोका- भिभूतः, उद्वेजितः, विरक्तः, अपकृतः, उत्पी- डितः । यथा शाकुन्तले, प्रथमाङ्के । [] “आर्त्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्त्तुमनागसि” । “द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम्” । इति रघौ । १ । २८ । (तथा च चरके ॥ “नाश्विनावार्त्तं भेषजेनोपपादयेतां” । इति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-189-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्त" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्तम्आर्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आर्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | आर्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्तम् 📚 ➤ कष्ट प्राप्त, उपहत, पीड़ीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्त 📚आर्त्त वि॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आर्तम्: आ+ऋ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें