🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्यः

अर्थ: आर्यन, या अर्य के योग्य

संस्कृत: मान्यः, कुलीनः · पर्याय: मारिष

व्युत्पत्ति: ऋ+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्यःआर्यौआर्याः
द्वितीयाआर्यम्आर्यौआर्यान्
तृतीयाआर्येणआर्याभ्याम्आर्यैः
चतुर्थीआर्यायआर्याभ्याम्आर्येभ्यः
पञ्चमीआर्यात् / आर्याद्आर्याभ्याम्आर्येभ्यः
षष्ठीआर्यस्यआर्ययोःआर्याणाम्
सप्तमीआर्येआर्ययोःआर्येषु
सम्बोधनहे आर्यहे आर्यौहे आर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्य
आर्य
ārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है (1.7.15) मारिष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्य १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ आर्या]
१. श्रेष्ठ । उत्तम ।
२. बड़ा । पूज्य ।
३. श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न । मान्य ।
४. आर्य जाति संबंधी । आर्य जाति का ।
आर्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रेष्ठ पुरुष । श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न । विशेष—स्वामी, गुरु और सुहद् आदि को संबोधन करने में इस शब्द का व्यवहार करते हैं । छोटे लोग बड़े को जैसे, —स्त्री पति को, छोटा भाई बड़े भाई को, शिष्य गुरु का आर्य या आर्यपुत्र कहकर संबोधित करते हैं । नाटकों में नटी भी सूत्रधार को आर्य या आर्यपुत्र कहती है ।
२. मनुष्यों की एक जाति जिसने संसार में बहुत पहले सभ्यता प्राप्त की थी । विशेष—ये लोग गोरे, सुविभक्तांग और डील के लंबे होते हैं । इनका माथा ऊँचा, बाल घने, नाक उठी और नुकीली होती है । प्राचीन काल में इनका विस्तार मध्य एशिया तथा कैस्पियन सागर से लेकर गंगा यमुना के किनारों तक था । इनका आदिस्थान कोई मध्य एशिया, कोई स्कडिनेविया और कोई उत्तरीय ध्रुव बतलाते हैं । ये लोग खेती करते थे, पशु पालते थे, धातु के हथियार बनाते थे, कपड़ा बुनते थे और रथ आदि पर चलते थे ।
३. सावर्णि मनु का एक पुत्र [को॰] ।
५. बौद्ध धर्म का पालन करनेवाला व्यक्ति [को॰] । यौ॰.—आर्य अष्टांगमार्ग =बौद्ध दर्शन के अनुसार वह मार्ग जिससे निर्वाण या मोक्ष मिलता है । ये आठ हैं-(१) सम्यग्दृष्टि, (२) सम्यक् संकल्पना, (३) सम्यक् वाचा, (४) सम्यक् कर्मणा, (५) सम्यगाजीव, (६) सम्यग्व्यायाम, (७) सम्यक् स्मृति और (८) सम्यक् समाधि । यौ॰.—आर्यक्षेत्र । आर्यपुत्र । आर्यभूमि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्य m. (fr. अर्य, √ ऋ), a respectable or honourable or faithful man, an inhabitant of Āryāvarta
one who is faithful to the religion of his country
N. of the race which immigrated from Central Asia into Āryāvarta (opposed to अन्-आर्य, दस्यु, दास)
in later times N. of the first three castes (opposed to शूद्र), RV.; AV.; VS.; MBh.; Yājñ.; Pañcat. &c.
a man highly esteemed, a respectable, honourable man, Pañcat.; Śak. &c.
a master, an owner, L.
a friend, L.
a Vaiśya, L.
Buddha
(with Buddhists [Pāli ayyo, or ariyo]) a man who has thought on the four chief truths of Buddhism (see next col.) and lives accordingly, a Buddhist priest
a son of Manu Sāvarṇa, Hariv.
आर्य mf(आ and आरी)n. Āryan, favourable to the Āryan people, RV. &c.
behaving like an Āryan, worthy of one, honourable, respectable, noble, R.; Mn.; Śak. &c.
of a good family
excellent
wise
suitable
आर्य [cf. Old Germ. êra; Mod. Germ. Ehre; Irish Erin.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्य a. [ऋ-ण्यत्] 1 Āryan. --2 Worthy of an Ārya. --3 Worthy, venerable, respectable, honourable, noble, high; यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः Ś. 1. 22; so आर्यवेषः respectable dress; oft. used in theatrical language as an honorific adjective and a respectful mode of address; आर्यचाणक्यः, आर्या अरुंधती &c.; आर्य revered or honoured Sir; आर्ये revered or honoured lady. The following rules are laid down for the use of आर्य in addressing persons:-- (1) वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परं । (2) वयस्येत्युत्तमैर्वाच्यो मव्यैरार्येति चाग्रजः । (3) ( वक्तव्यो) अमात्य आर्येति घेतरैः । (4) स्वेच्छया नाममिविंप्रैविंप्र आर्येति चेतरैः । S. D. 431. --4 Noble, fine, excellent. --र्यः 1 N. of the Hindu and Iranian people, as distinguished from अनार्य, दस्यु and दासः विजानीह्यार्याव्ये च दरयवः Rv. 1. 51. 8. --2 A man who is faithful to the religion and laws of his country; कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृतः ॥. --3 N. of the first three castes (as opp. to शूद्र). --4 A respectable or honourable man, esteemed person; वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया Mb. --5 A man of noble birth. --6 A man of noble character. --7 A master, owner. --8 A preceptor. --9 A friend. --10 [] A Vaiśya. --11 A father-in-law (as in आर्यपुंत्र). --12 A Buddha. --13 (With the Buddhists) A man who has thought on the four chief principles of Buddhism and lives according to them. --14 A son of Manu Sāvarṇa. --र्या 1 N. of Pārvatī. --2 A mother-in-law. --3 A respectable woman. --4 N. of a metre, see Appendix. --Comp. --अष्टशतं title of a work of Ārya Bhaṭṭa consisting of eight hundred verses. --आवर्तः [आर्या आवर्तंते अत्र] ‘abode of the noble or excellent (Āryas);’ particularly N. of the tract extending from the eastern to the western ocean, and bounded on the north and south by the Himālaya and Vindhya respectively; cf. Ms. 2. 22; आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवांतरं गिर्योः (हिमवद्विंध्ययोः) आर्यावर्तं विदुर्बुधाः; also 10. 34. --गृह्य a. [आर्यस्य गृह्यः पक्षः] {1} to be respected by the noble {2} a friend of the noble, readily accessible to honourable men; तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुः R. 2. 33. {3} respectable, right, decorous. --देशः a country inhabited by the Āryas. --पुत्रः {1} son of an honourable man. {2} the son of a spiritual preceptor. {3} honorific designation of the son of the elder brother; of a husband by his wife; or of a prince by his general &c. {4} the son of the father-in-law, i. e. a husband (occurring in every drama; mostly in the vocative case in the last two senses). --प्राय a. {1} inhabited by the Āryas. {2} abounding with respectable people. --भट्टः N. of a renowned astronomer, the inventor of Algebra among the Hindus; he flourished before the 5th century of the Christian era. --भावः honourable character or behaviour. --मार्गः the path or course of the respectable, a respectable way. --मिश्र a. respectable, worthy, distinguished. --(श्रः) a gentleman, a man of consequence; (pl.) {1} worthy or respectable men, an assembly of honourable men; आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि V. 1. {2} your reverence or honour (a respectful address); नन्वार्यमिश्रैः प्रथममेव आज्ञप्तं Ś. 1; आर्यमिश्राः प्रमाणं M. 1. --युवन् m. an Āryan youth. --रूप a. having only the form of an Āryan, a hypocrite, [] impostor. --लिंगिन् m. an impostor; Ms. 9. 260. --वृत्त a. virtuous, good, pious; Ms. 9. 253; R. 14. 55. --(त्तं) the conduct of an Āryan or nobleman; Ms. 4. 175. --वेश a. well-clothed, having a respectable dress, fine. --व्रत a. observing the laws and ordinances of the Āryans or noblemen. --(तं) the duty of an Āryan. --श्वेतः a noble or honourable man. --संघः the whole body of the Āryans. --सत्यं a noble or sublime truth; (there are four such truths forming the chief principles of Buddhism). --हलं ind. [cf. P. I. 1. 47] forcibly. --हृद्य a. liked by the noble.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्य पु० ऋ--ण्यत् । १ स्वामिनि, २ गुरौ, ३ सुहृदि च । ४ श्रेष्ठकुलोत्पन्ने ५ पूज्ये ६ श्रेष्ठे, ७ सङ्गते, नाट्योक्तौ ८ मान्ये, ९ उदारचरिते, १० शान्तचित्ते “कर्त्तव्यमाचरन् कार्य्यम- कर्त्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य्य इति स्मृतः इत्युक्तलज्ञणे ११ जने च त्रि० । “ग्रहीतुमार्य्यान् परिचर्य्यया मुहुः” माघः । “त्यजेदकस्मात्, पतिरार्य्यवृत्तः” “वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत्” “जातो नार्य्यामनार्यायामार्यादार्यो भवेद्गुणैः । जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्यैति निश्चयः” । “अनार्य्य मार्यकर्माणमार्यं चानाय्यकर्मिणम्, । संप्रधार्या व्रवीदेतौ न समौ नासमाविति” इति च मनुः । आर्य्यत्वेन सम्भाषणे नाटके नियमविशेषाः सा० द० उक्ता यथा “राजन्नित्यृपिभिर्वाच्यः सोऽपत्यपत्ययेन च । स्वेच्छया नामभिर्निव्रैर्विप्र आर्य्येति चेतरैः” विप्रेतरै र्विप्रः आर्य्येति वाच्यः “वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम्” । नट्या सूत्रधारः आर्य्येति वाच्यः सूत्रधारेण च नटी आर्य्या इति वाच्या । “वयस्येत्युत्तमैर्वाच्योमध्यै रार्य्येति चाग्रजः” । “आर्य्यबालचरितप्रस्तावनाडि- ण्डिम” इति वीरच० रामचरितवर्ण्णने लक्षणोक्तिः । “वत्स! [] पुत्रक तातेति संज्ञागोत्रेण वा युतः । शिष्योऽनुजश्च वक्त- व्योऽमात्य आर्य्येति चेतरैः” इतरैरमात्य आर्य्येति वक्तव्यः “वृत्तेन हि भवत्यार्य्यो न धनेन न विद्यया” भा० उ० ८९ अ० उक्तेः सदाचारेणैव नराणामार्य्यत्वम् । आर्य्याऽप्यरुन्धती तत्र व्यापारं कर्त्तुमर्हति” कुमा० १२ प्राकृतभाषायां स्त्री “मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो बहिः । म्लेच्छवाचश्चार्य्यवाचः सर्वेते दस्यवः स्मृताः” मनुः । १३ श्वशुरे पु० । आर्य्यपुत्रः पतिः “आर्य्यो ब्राह्मणकुमारयोः” पा० उक्तेः कर्मधारये ब्राह्मणकुमारयोः परतः प्रकृतिस्वरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्यः, त्रि, (अर्त्तुं प्रकृतमाचरितुं योग्यः । अर्य्यते वा ॥ ऋ + ण्यत् ।) सत्कुलोद्भवः । इत्यमरः । पूज्यः । श्रेष्ठः । बुद्धः । इति शब्दरत्नावली ॥ सङ्गतः । इत्यजयः ॥ (मान्यः, उदारचरितः, शा- न्तचित्तः । यथा, रामावणे, ३ काण्डे । “योऽहमार्य्येण परवान् भ्रात्रा ज्येष्ठेन भाविनि” । न्यायपथावलम्बी, प्रकृताचारशीलः, सततकर्त्तव्य- कर्म्मानुष्ठाता । यदुक्तं, “कर्त्तव्यमाचरन् काममकर्त्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्राकृताचारे स तु आर्य्य इति स्मृतः” ॥ धार्म्मिकः । धर्म्मशीलः । यथा, मनुः, १० । ७५७ । “आर्य्यरूपमिवानार्य्यं कर्म्मभिः स्वैर्व्विभावयेत्” । उचितः । यथा, रामायणे, -- “मार्गमाय्यं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्” ॥ नाट्योक्तौ सम्मानसूचकमिदं नाम प्रायेण मान्य- जनाह्वाने व्यवह्रियते । यथा, सातित्वदर्पणे, षष्ठ- परिच्छेदे । “स्वेच्छया नाममिर्विप्रैर्विप्र आर्य्येति चेतरैः” । “वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्य्यनाम्ना परस्परं” ॥)
आर्य्यः, पुं, (अर्त्तुं सदाचरितुं योग्यः । ऋ + ण्यत् ।) स्वामी । बुद्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ सुहृत् । इत्यजयः । (श्रेष्ठवर्णः । म्लेच्छेतरजातिः । यदुक्तं महाभारते । [] “म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्व्वं ये निकृता रणे । आर्य्याश्च पृथिवीपालाः” । इति । स्वनामख्यातः सावर्णमनोः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । “वरीयांश्चावरीयांश्च संमतो धृतिमान् वसुः । चरिष्णुरार्य्यो धृष्णुश्च राजः सुमतिरेव च । सावर्णस्य मनोः पुत्त्राः भविष्या दश भारत !” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्यःआर्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्यः 📚 ➤ आर्यन, या अर्य के योग्य
संस्कृत: मान्यः, कुलीनः · पर्याय: मारिष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्य 📚श्रेष्ठ । उत्तम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आर्य
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — महाकुल, कुलीन, सभ्य, सज्जन, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आर्यः: ऋ+ण्यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें