🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:24:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्यकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्यकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्यकः

अर्थ: कन् सम्माननीय या आदरणीय पुरुष

व्युत्पत्ति: आर्य+स्वार्थे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्यक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्यक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्यकःआर्यकौआर्यकाः
द्वितीयाआर्यकम्आर्यकौआर्यकान्
तृतीयाआर्यकेणआर्यकाभ्याम्आर्यकैः
चतुर्थीआर्यकायआर्यकाभ्याम्आर्यकेभ्यः
पञ्चमीआर्यकात् / आर्यकाद्आर्यकाभ्याम्आर्यकेभ्यः
षष्ठीआर्यकस्यआर्यकयोःआर्यकाणाम्
सप्तमीआर्यकेआर्यकयोःआर्यकेषु
सम्बोधनहे आर्यकहे आर्यकौहे आर्यकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्यक
आर्यक
āryaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. आदरणीय जन । पूज्य व्यक्ति ।
२. पितामह ।
३. एक श्राद्घ जो पितरों के संमानार्थ किया जाता है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्यक m. an honourable or respectable man, R.
a grandfather, MBh.
N. of a cowherd who became king, Mṛcch.
of a Nāga, MBh.
आर्यक f(अका or इका). a respectable woman, L.
N. of a river, BhP.
आर्यक n. a ceremony performed to the manes, the vessel &c. used in sacrifices made to the manes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्यकः [आर्य-स्वार्थे-कन्] 1 An honourable or respectable man. --2 A grand-father. --3 N. of a cowherd who became a king; cf. Mk. 7. --कं A ceremony performed to the manes or the vessel used in sacrifices to the manes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्यक त्रि० आर्य्य + स्वार्थे कन् । आर्य्य शब्दार्थे स्त्रियां टापि वा अतं इत्त्वम् आर्य्यका--आर्यिका । संज्ञायां कन् । २ पितामहे पु० । “बालां मामार्य्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकाम् । अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महा- त्मने” भा० उ० प० ८९ अ० तुभ्यमार्य्यकः तवार्य्यकः पिता- मह इत्यर्थः । कृष्णं प्रति तत्पितृस्वसुः कृन्त्या वाक्यमिदम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्यकं, क्ली, पिण्डपात्रादिपितृकार्य्यं । इति त्रि- काण्डशेषः ॥
आर्य्यकः, पुं, (आर्य्य + स्वार्थे कन् ।) पितामहः । मा- तामहः । इति शब्दमाला ॥ (यथा रामायणे, -- “अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्य्यकवेश्मनः” । “आर्य्यकस्ते तु कुशली युधाजिन्मातुलस्तव” ॥ महाभारते, -- “आर्य्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्य्यकेण च । तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम्” ॥ पूज्यव्यक्तिमात्रम् । स्वनामख्यातो नागश्रेष्ठः, यथा महाभारते, -- “आर्य्यकश्चोग्रकश्चैव नागः कलशपोतकः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्यकःआर्यक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्यकः 📚 ➤ कन् सम्माननीय या आदरणीय पुरुष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्यक 📚आदरणीय जन । पूज्य व्यक्ति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें