🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर्यक
āryaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. आदरणीय जन । पूज्य व्यक्ति ।
२. पितामह ।
३. एक श्राद्घ जो पितरों के संमानार्थ किया जाता है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्यक m. an honourable or respectable man, R.
a grandfather, MBh.
N. of a cowherd who became king, Mṛcch.
of a Nāga, MBh.
आर्यक f(अका or इका). a respectable woman, L.
N. of a river, BhP.
आर्यक n. a ceremony performed to the manes, the vessel &c. used in sacrifices made to the manes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्यकः [आर्य-स्वार्थे-कन्] 1 An honourable or respectable man. --2 A grand-father. --3 N. of a cowherd who became a king; cf. Mk. 7. --कं A ceremony performed to the manes or the vessel used in sacrifices to the manes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्यक त्रि० आर्य्य + स्वार्थे कन् । आर्य्य शब्दार्थे स्त्रियां टापि वा अतं इत्त्वम् आर्य्यका--आर्यिका । संज्ञायां कन् । २ पितामहे पु० । “बालां मामार्य्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकाम् । अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महा- त्मने” भा० उ० प० ८९ अ० तुभ्यमार्य्यकः तवार्य्यकः पिता- मह इत्यर्थः । कृष्णं प्रति तत्पितृस्वसुः कृन्त्या वाक्यमिदम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्य्यकं, क्ली, पिण्डपात्रादिपितृकार्य्यं । इति त्रि- काण्डशेषः ॥
आर्य्यकः, पुं, (आर्य्य + स्वार्थे कन् ।) पितामहः । मा- तामहः । इति शब्दमाला ॥ (यथा रामायणे, -- “अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्य्यकवेश्मनः” । “आर्य्यकस्ते तु कुशली युधाजिन्मातुलस्तव” ॥ महाभारते, -- “आर्य्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्य्यकेण च । तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम्” ॥ पूज्यव्यक्तिमात्रम् । स्वनामख्यातो नागश्रेष्ठः, यथा महाभारते, -- “आर्य्यकश्चोग्रकश्चैव नागः कलशपोतकः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें