🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:53:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्षेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्षेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्षेय

अर्थ: ऋषि से संबंध रखने वाला

व्युत्पत्ति: ऋषि+ढक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्षेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आर्षेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्षेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्षेयःआर्षेयौआर्षेयाः
द्वितीयाआर्षेयम्आर्षेयौआर्षेयान्
तृतीयाआर्षेयेणआर्षेयाभ्याम्आर्षेयैः
चतुर्थीआर्षेयायआर्षेयाभ्याम्आर्षेयेभ्यः
पञ्चमीआर्षेयात् / आर्षेयाद्आर्षेयाभ्याम्आर्षेयेभ्यः
षष्ठीआर्षेयस्यआर्षेययोःआर्षेयाणाम्
सप्तमीआर्षेयेआर्षेययोःआर्षेयेषु
सम्बोधनहे आर्षेयहे आर्षेयौहे आर्षेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्षेय
आर्षेय
ārṣeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्षेय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऋषियों का गोत्र और प्रवर ।
२. मंत्रद्रष्टा ऋषि ।
३. पठन पाठन, यजन याजन, अध्ययन आध्यापन आदि ऋषि कर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्षेय mf(ई)n. relating or belonging to or derived from a Ṛṣi, of sacred descent
venerable, respectable, RV.; VS.; AV.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
आर्षेय (अस्), m. N. of Agni
आर्षेय (अम्), n. sacred descent, AitBr.; KātyŚr.; ŚBr. &c.
N. of several Sāmans.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्षेय a. (यी f.) [ऋषि-ढक्] 1 Relating to a Ṛṣi. --2 Worthy, venerable, respectable. --यं 1 Sacred descent. --2 A collection of Ṛṣis (ऋषिसमूहः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्षेय न० ऋषीणां समूहः ढक् । ऋषिगणरूपे प्रवर भेदे तज्ज्ञानस्य विवाहोपयोगिता आर्षशब्दे उक्ता । होमभेदोपयोगिताऽपि प्रवराध्याये दर्शिता यथा । “प्रव- रान् व्याख्यास्याम आर्षेयं वृणीते बन्धोरेव नैत्यथो सन्तत्या इति विज्ञायते तदुवै न मनुष्यैरार्षेयं वृणीत ॠषि- भिरेवार्षेयं वृणीत इति विज्ञायत आर्षेयमन्वाचष्ट ऋषिणा हि देवाः पुरुषमनुबुध्यन्त” इत्युक्रम्य । “योवा अन्यःसन्नथान्यस्यार्षेयं प्रवृणीते स वा अस्यत ऋषिरिष्टं वीतं वृङ्क्त इति विज्ञायते । त्रीन् वृणीते मन्त्र- कृतो--वृणीते यथर्षिमन्त्रकृतो वृणीत इति विज्ञायतेऽ [] थैकेषामेकं वृणीते द्वौ वृणीते त्रीन् वृणीते न चतुरो- वृणीते न पञ्चातिप्रवृणीत इति विज्ञायते । तत ऊर्द्ध्वा नध्वर्युर्वृणीते सुतरेर्वाचोहोतेति विज्ञायते । पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते । भृगूणामेवाग्रे- व्याख्यास्यामो जामदग्न्यावत्सास्तेषां पञ्चार्षेयः प्रवरो- भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति जमदग्निवदूर्ववदाप्न- वानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति त्र्यर्षेयमुहैके भार्गवौर्वजाम- दग्न्येति जमदग्निवदूर्ववद्भृगुवदित्येष वा विकृतः । सावर्णिजीवन्तिजाबालैतिशासनवैरोहित्थावटमण्डुप्राचीन- योग्यानामथार्ष्टिषेणानां पञ्चार्षेयो भार्गवच्यवनाप्न- वानार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवदाप्नुवानवच्च्यव- नवद्भृगुवदिति त्र्यार्षेयमुहैके भार्गवार्ष्टिषेणानूपेति अनूपवदृष्टिषेणवद्भृगुवदिति । अथ वीतहव्या यास्कवा- धूलमौनमौकास्तेषां त्र्यार्षेयो भार्गववीतहव्यसावेदसेति सवेदोवद्वीतहव्यवद्भृगुवदिति । गात्र्समदाः शुनकास्ते- षामेकार्षेयो गार्त्समदेति होता वदति गृत्समदवत् इत्य- ध्वर्युः अथ वाध्र्यश्वामित्रयवस्तेषामेकार्षेयो वाध्य्रश्वेति होता वदति वध्र्यश्ववदित्यध्वर्युः । अथ वैन्याः पार्थास्तेषां त्र्यार्षेयो भार्गववैन्यपार्थिव्येति । पृथिवीवद्वेनवद्भृगुवदिति । इमे भृगवोव्याख्याताः । अथातोऽङ्गिरसामायास्यागोतमा- स्तेषां त्र्यार्षेयआङ्गिरसायास्यगोतमेति । गोतमवदयास्य वदङ्गिरोवदिति । अथौ तथ्यागौतमास्तेषां त्र्यार्षेय आङ्गि- रसौतथ्यगौतमेति गोतमवदुतथ्यवदङ्गिरोवदिति । अथौशिजागोतमास्तेषां त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौशिजकाक्षी- वदिति कक्षीवदुशिजवदङ्गिरोवदिति । अथ वामदेवा गौ- तमास्तेषां त्र्यार्षेयः आङ्गिरसवामदेववार्हदुक्थेति वृह- दुक्थवद्व्रामदेववदङ्गिरोवदिति । अथभरद्वाजानां त्र्यार्षेय आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजेति भरद्वाजवद्वृहस्पतिवदङ्गि- रोवदित्येष वा विकृतः । कुक्कुटाग्निवेश्योज्जायनानां सर्वेषां च स्तम्बस्तम्भशब्दानामथ द्व्यामुष्यायणानां कुलानाम् । यथा शुङ्गशैशिरयोः भारद्वाजाः शुङ्गाः कता शैशि- रयस्तेषां पञ्चार्षेयआङ्गिरसवार्हस्प त्यभारद्वाजकात्या- क्षीवदिति अक्षीवत्कतवद्भरद्वाजवद्वृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति त्र्यार्षेयमुहैके आङ्गिरसकात्याक्षीवदिति अक्षीवत्कतवद- ङ्गिरोवदिति । अथ रुक्षाणां पञ्चार्षेय आङ्गिरसवार्हस्पत्य- भारद्वाजवान्दनमातृवचसेति । मातृवचोवद्वन्दनवद्भरद्वा- जवद्वृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति त्र्यार्षेयमुहैके आङ्गिरस- वान्दनमातृवचसेति मातृवचोवद्वन्दनवदङ्गिरोवदिति । अथ [] कपोनांत्र्यार्षेय आङ्गिरसामहीयवौरुक्षय्येति उरक्षय्यवदम- हीयुवदङ्गिरोवदिति । अथ गर्गाणां त्र्यार्षेय आङ्गिरसगार्ग्य- शैन्येति शिनिवद्गर्गवदङ्गिरोवदिति । भरद्वाजमुहैकेऽ- ङ्गिरसःस्थाने भरद्वाजगार्ग्यशैन्येति शिनिवद्गर्गवद्भरद्वाजव- दिति । अथ हरितानां त्र्यार्षेय आङ्गिरसाम्बरीषयौवनाश्वेति युवनाश्ववदम्बरीषवदङ्गिरोवदिति । मान
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्षेयआर्षेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आर्षेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्षेय 📚 ➤ ऋषि से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्षेय 📚ऋषियों का गोत्र और प्रवर🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • आर्षेय: ऋषि+ढक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें