🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:04:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलम्भः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलम्भः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलम्भः

अर्थ: पकड़ना, कब्जा करना, स्पर्श करना

संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

व्युत्पत्ति: आ+लभ्+घञ्, मुम् च पक्षे ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + लभ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलम्भ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलम्भःआलम्भौआलम्भाः
द्वितीयाआलम्भम्आलम्भौआलम्भान्
तृतीयाआलम्भेनआलम्भाभ्याम्आलम्भैः
चतुर्थीआलम्भायआलम्भाभ्याम्आलम्भेभ्यः
पञ्चमीआलम्भात् / आलम्भाद्आलम्भाभ्याम्आलम्भेभ्यः
षष्ठीआलम्भस्यआलम्भयोःआलम्भानाम्
सप्तमीआलम्भेआलम्भयोःआलम्भेषु
सम्बोधनहे आलम्भहे आलम्भौहे आलम्भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलंभ
आलंभ
ālaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलम्भ]
१. छूना । मिलना । पकडना ।
२. उत्पाटन । उखाड़ना [को॰] । मरण । बध । हिंसा । यौ॰—अश्वालंभ । गवालंभ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लम्भ m. taking hold of, seizing, touching, ŚBr.; ĀśvGṛ.; Mn.; Yājñ.
tearing off, rooting out (plants), Mn.
killing, sacrificing, AitBr.; ŚBr.; MBh.; Megh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलंभः, --भनं [आ-लभ् घञ् ल्यट् मुम्] 1 Taking hold of, seizing, touching; Y. 3. 157; Ms. 2. 179. --2 Tearing off, uprooting (of plants); Ms. 11. 145. --3 Killing (especially an animal at a sacrifice); अश्वालंभं गवालंभं Ādipurāṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलम्भ पु० आ + लभ--घञ् मुम् । संस्पर्शे । वर्ज्जयेदित्य- नुषङ्गे “स्त्रीणाञ्च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च” मनुः २ हिंसने च । “अश्वालम्भं गवालम्भं संन्यासं पल पैतृकम्” आदिपु० । “कृष्टजानामोषधीनां जाता- नाञ्च स्वयं वने । वृथालम्भेऽनुगच्छेद्गां दिनमेकं पयोव्रतम्” मनुः” । “सास्मै प्रीतान्यमालम्भायानुमन्यते तयानुमतमालभते” शत० ब्रा० । “आलम्भसमये तस्मिन् गृहीतेषु पशुष्वथ । महर्षयो महाभाग! वभूवुः कृपया- न्विताः” भा० आ० ९१ अध्याये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलम्भः, पुं, (आङ् + लभि + घञ् ।) मारणं । वधः । इत्यमरः ॥ (यथा स्मृतिः, “अश्वालम्भं गजालम्भं” । मेधदूते पूर्व्वमेघे । ४६ । “व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्” । छेदनम् । कर्त्तनम् । मनुः ११ । १४४ । “कृष्टजानामोषधीनां जातानां च स्वयं वने । [] वृथालम्भेऽनुगच्छेत् गां दिनमेकं पयोव्रतः” ॥ स्पर्शः । आलिङ्गनम् । यथा मनुः २ । १७९ । “द्यूतञ्च जनवादञ्च परिवादं तथाऽनृतं । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलम्भःआलम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लम्भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + लभ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलम्भः 📚 ➤ पकड़ना, कब्जा करना, स्पर्श करना
संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलंभ 📚छूना । मिलना । पकडना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलम्भ
वध के और नाम (२.८.११५) — उद्वासन, प्रमथन, क्रथन, उज्जासन, पिंज, विशर, घात, उन्माथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलम्भः: आ+लभ्+घञ्, मुम् च पक्षे ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें