🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलय

अर्थ: आवास, घर, निवास, गृह

संस्कृत: गृहम् · पर्याय: गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्

व्युत्पत्ति: आ+ली+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आलय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलयःआलयौआलयाः
द्वितीयाआलयम्आलयौआलयान्
तृतीयाआलयेनआलयाभ्याम्आलयैः
चतुर्थीआलयायआलयाभ्याम्आलयेभ्यः
पञ्चमीआलयात् / आलयाद्आलयाभ्याम्आलयेभ्यः
षष्ठीआलयस्यआलययोःआलयानाम्
सप्तमीआलयेआलययोःआलयेषु
सम्बोधनहे आलयहे आलयौहे आलयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलय
आलय
ālaya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लय See आ-√ ली.
आ-लय m. and n. a house, dwelling
a receptacle, asylum, R.; Yājñ.; Kathās. &c.
(often ifc., e.g. हिमालय, ‘the abode of snow’.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलयः, --यं [आलीयतेऽस्मिन्, आली-अच्] 1 An abode, a house, a dwelling; आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खांडवं वनं Mb.; न हि दुष्टात्मनामार्या निवसंत्यालये चिरं Rām.; सर्वाञ्जनस्थानकृतालयान् Rām. who lived or dwelt in Janasthāna. --2 A receptacle, seat, place; हिमालयो नाम नगाधिराजः Ku. 1. 1; so [] देवालयं, विद्यालयं &c; fig. also; दुःख˚ Bg. 8. 15; गुण˚. --3 Contact. --यं ind. Till destruction.
आलयः, --यं [आलीयतेऽस्मिन्, आली-अच्] 1 An abode, a house, a dwelling; आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खांडवं वनं Mb.; न हि दुष्टात्मनामार्या निवसंत्यालये चिरं Rām.; सर्वाञ्जनस्थानकृतालयान् Rām. who lived or dwelt in Janasthāna. --2 A receptacle, seat, place; हिमालयो नाम नगाधिराजः Ku. 1. 1; so [] देवालयं, विद्यालयं &c; fig. also; दुःख˚ Bg. 8. 15; गुण˚. --3 Contact. --यं ind. Till destruction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलय पु० आलीयतेऽस्मिन् आ + ली--आधारे अच् । “गृहे २ आधारे च “हिमालयोनाम नगाधिराजः” कुमा० “तत्रामरालयमरालमरालकेशी” नैष० । “न हि दुष्टात्मनामार्य्या निवसत्यालये चिरम्” रामा० “आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्” भा० आ० २२३ अ० । भावे घञ् । ३ संश्लेषे मर्यादायामव्ययी० । ४ लयपर्य्यन्ते अव्य० । “पिबत भागवतं रसमालयम्” भाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलयः, पुं, (आलीयतेऽस्मिन् । आ + ली + आधारे अच् ।) गृहं । इत्यमरः ॥ (यथा कुमारे १ । १ ।) “हिमालयो नाम नगाधिराजः” नैषधे, “तत्रा- मरालयमरालमरालकेशी” । रामायणे ३ काण्डे । “न हि दुष्टात्मनामार्य्या निवसन्त्यालये चिरं” । लयपर्य्यन्ते, क्ली । भागवते १ अध्याये ५ । “पिवत भागवतं रसमालयम्”) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आलय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलयआलय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आलय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलय 📚 ➤ आवास, घर, निवास, गृह
संस्कृत: गृहम् · पर्याय: गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलय 📚See आ-√ ली🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलय
घर के और नाम (२.२.५) — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह, निकाय्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलय: आ+ली+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें