🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:54:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलोचण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आल+उचण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आल

अर्थ: अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे

संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

व्युत्पत्ति: आ+अल्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलम्आलेआलानि
द्वितीयाआलम्आलेआलानि
तृतीयाआलेनआलाभ्याम्आलैः
चतुर्थीआलायआलाभ्याम्आलेभ्यः
पञ्चमीआलात् / आलाद्आलाभ्याम्आलेभ्यः
षष्ठीआलस्यआलयोःआलानाम्
सप्तमीआलेआलयोःआलेषु
सम्बोधनहे आलहे आलेहे आलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उचण

अर्थ: दान देना, जाना

संस्कृत: दाने गतौ च

अंग्रेज़ी: to go, to give

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत् + चण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. चण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चण् + अच्
  3. चण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चण् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चण् (भ्वादिगण) · अर्थ: दान देना, जाना (दाने गतौ च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचणतात् / चणताद् / चणतुचणताम्चणन्तु
मध्यमचण / चणतात् / चणताद्चणतम्चणत
उत्तमचणानिचणावचणाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चणति · लिट्: चचाण · लुट्: चणिता · लृट्: चणिष्यति · लोट्: चणतात् · लङ्: अचणत् · विधिलिङ्: चणेत् · आशीर्लिङ्: चण्यात् · लुङ्: अचणीत् · लृङ्: अचणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चणन · ण्वुल्: चाणकः · तृच्: चणिता · ण्यत्: चाण्यः · तव्य: चणितव्यः · अनीयर्: चणनीयः · क्त: चणितः · क्तवतु: चणितवान् · शतृ: चणन् · स्य-शतृ: चणिष्यन् · क्त्वा: चणित्वा · ल्यप्: प्रचण्य · तुमुन्: चणितुम् · णमुल्: चाणम् · घञ्: चाणः · क्तिन्: चाण्टि · क्वसु: चेणिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आल
आल
āla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हरताल ।
आल २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अल=भूषित करना] १एक पौधा जिसकी खेती पहले रंग के लिये बहुत होती थी । विशेष—यह पौधा प्रत्येक दूसरे वर्ष बोया जाता है और दो फुट ऊँचा होता है । इसका मूल रूप ३०-४० फूट का पूरा पेड़ होता है । इसके दो भेद हैं— एक मोटी आल और दूसरी छोटी आल । छोटी आल फसल के बीच से बोई जाती है और मोटी आल बड़े पेडों के बीज से आषाढ में बोई जाती है । इसकी छाल और जड गडाँसे से काटकर हौज में सड़ने के लिये डाल दी जाती है और कई दिनों में रंग तैयार होता है । कहते हैं, इससे रंगे हुए कपडे़ में दीमक महीं लगती ।
२. इस पौधे से बना हुआ रंग ।
आल ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश.]
१. एक कीडा़ जो सरसों की फसल को हानि पहुँचाता है । माहो ।
२. प्याज का हरा डंठल ।
३. कद्दू । लौकी ।
आल ४ संज्ञा पुं॰ [आनुध्व.] झंझट । बखेडा । उ॰—(क) आठ पहर गया, यौं ही माया मोह के आल । राम नाम हिरदय नहीं, जीत लिया जमजाल । —कबीर (शब्द॰) । यौ॰—आल जंजाल, आल जंजाल, = झंझट । बखेडा़ । उ॰— कंचन केवल हरिभजन, दूजा काथ कथीर । झूठा आल जंजाल तजि, पकडाय साँच कबीर । —कबीर (शब्द॰) । आलजाल = (१) बे सिर पैर की बात । इधर उधर की बात (२) अंड बंड या इधर उधऱ की वस्तु ।
आल ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ओल या आर्द्र]
१. गीलापन । तरी । जैसे,— ऐसा बरसा कि आल से आल मिल गई ।
२. आँसू । उ॰— सिसक्यो जल किन लेत दृग, भर पलकन मैं आल । बिचलत खैंचत लाज कौ मचलत लखि नँदलाल ।—स॰ सप्तक, पृ॰ १९२ ।
आल ६ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. बेटी की संतति । यौ॰—आल औलाद = बाल बच्चे ।
२. वंश । कुल । खानदान ।
आल † ७ संज्ञा पुं॰[देश॰] गाँव का एक भाग ।
आल ८ वि॰ [सं॰ ओल या आर्द्र] गीला । कच्चा । हरा । उ॰— आलहि बाँस कटाइन इँडिया फदाइन हो साधो ।— पलटू॰, भा॰ ३, पृ॰ १२ ।
आल ९ संज्ञा पुं॰ [देश॰.] एक प्रकार का कँटीला पौधा । स्याह कांटा किंगरई । वि॰ दे॰ किंगरई ।
आल संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलु] एक प्रकार प्रसिद्ध कंद । विशेष—क्वार कार्तिक में क्यारियों के वीच मेंड बनाकर आलू बोए जाते हैं जो पूस में तैयार हो जाता हैं । एक पौधे की जड़ में पाव भर के लगभग आलू निकलता हैं । भारतवर्ष में अब आलू की खेती जारो ओर होने लगी है, पर पटना, नैनीताल और चीरापूँची इसके लिये प्रसिद्ध स्थान हैं । नैनीताल के पहाड़ी आलू बहुत बडे़ होते हैं । आलू दो तरह के होते हैं लाल और सफेद । यह पौधा वास्तव में अमेरिका का है । वहाँ से सन् १५८० ई॰ में यह युरोप में गया । भारतवर्ष में इसका उल्लेख सबसे पहले उस भोज के विवरण में आता है जो सन् १६१५ ई॰ में सर टामस रो को आसफ खाँ की ओर से अजमेर में दिया गया था । जब पहले पहल आलू भारतवर्ष में आया या तब हिंदू लोग उसे नहीं खाते थे; केवल मुसलमान और अँगरेज ही खाते थे । पर धीरे धीरे इसका खूब प्रचार हुआ और अब हिंदू व्रत के दीनों में भी इसे खाते हैं । 'आलू' शब्द पहले कई प्रकार के कंदों के लिये व्यवहृत होता था, विशेषकर 'अरूआ' के लिये । फारसी में कुछ गोल फलों के लिये भी आलू शब्द का व्यभहार होता है, जैसे,—आलूबुखारा, शफतालू आलूवा । यौ॰—रतालू । शफतालू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आल n. spawn
any discharge of poisonous matter from venomous animals, Suśr.; Kauś.
yellow arsenic, orpiment, Suśr.
a disease affecting wheat, Kauś. (Sch.)
आल m. N. of an ape, Kathās. vvii, 136
आल mfn. not little or insignificant, excellent, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आल a. [आ-अल्-पर्याप्तौ अच्] Large, extensive. --लः, --लं 1 Spawn, any discharge of venomous matter from poisonous animals; ˚अक्त anointed with poison as an arrow. --2 Trick, fraud; येषां श्रुतमालजालाय K. 288; ˚जालानि चिंतयंती 310. --3 Yellow arsenic, orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आल न० आलति भूषयति आ + अल--भूषादौ अच् । १ ह- रिताले तद्धि वर्ण्णोत्कर्षेण स्वयुक्तपदार्थं भूषयतीति तस्य तथात्वम् । “ततो हरिद्रागृहधृमरोध्रपत्राङ्गचूर्ण्णैः समनः- शिलालैः” । “मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः” “रसाञ्जनं चन्दनसैन्धवञ्च मनःशिलाले लशुनञ्च तुत्थम्” सुश्रु० । हरितालभेदगुणाद्युक्तम् भा० प्र० । “हरि- तालं तु तालं स्यादालं तालकमित्थपि । हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञितम् । तयोराद्यं गुणश्रेष्ठं ततोहीन- गुणं परम् । स्वर्ण्णवर्ण्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं चाभ्रपत्रवत् । पत्राख्यं तालकं विद्याद् गुणाढ्यं तद्रसायनम् । निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्वं तथा गुरु । स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्प गुणं तत् पिण्डतालकम् । हरितालं कटु स्निग्धं कषा- योष्णं हरेद्विषम् । कण्डूकुष्ठास्यरोगाभ्रकफपित्तक फव्रणान् । हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृ- जति च बहुतापानङ्गसङ्कोचपीडाः । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्यादिदमशितमशुद्धं मारितं वाप्यसम्यक्” । आ + अल--पर्य्याप्तौ अच् । २ अनल्पे ३ श्रेष्ठे च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0821,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलं, क्ली, (आलयति भूषयतीति । आ + अल् + अच् ।) हरितालं । इत्यमरः ॥ अनल्पे त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ॥) (“हरितालं तालमालमालं शैलूषभूषणम् । पिञ्जकं रोमहरणं तालकं पीतमित्यपि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलआल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
उचणउत् + चण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चण् + अच् | चण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चण् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आल 📚 ➤ अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे
संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

उचण 📚 ➤ दान देना, जाना
संस्कृत: दाने गतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आल 📚हरताल🟠🔵🟣🟢🟤
चण् 📚(cf. √ चन्) cl. 1. P. ˚णति, to give, Dhātup. xix, 34; to go, ib.; to i…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आल
हरताल (२.९.१०३) — पिंजर, पीतन, ताल, हरितालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आलोचणआल + उचणगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आल: आ+अल्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬