🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आल
āla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हरताल ।
आल २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अल=भूषित करना] १एक पौधा जिसकी खेती पहले रंग के लिये बहुत होती थी । विशेष—यह पौधा प्रत्येक दूसरे वर्ष बोया जाता है और दो फुट ऊँचा होता है । इसका मूल रूप ३०-४० फूट का पूरा पेड़ होता है । इसके दो भेद हैं— एक मोटी आल और दूसरी छोटी आल । छोटी आल फसल के बीच से बोई जाती है और मोटी आल बड़े पेडों के बीज से आषाढ में बोई जाती है । इसकी छाल और जड गडाँसे से काटकर हौज में सड़ने के लिये डाल दी जाती है और कई दिनों में रंग तैयार होता है । कहते हैं, इससे रंगे हुए कपडे़ में दीमक महीं लगती ।
२. इस पौधे से बना हुआ रंग ।
आल ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश.]
१. एक कीडा़ जो सरसों की फसल को हानि पहुँचाता है । माहो ।
२. प्याज का हरा डंठल ।
३. कद्दू । लौकी ।
आल ४ संज्ञा पुं॰ [आनुध्व.] झंझट । बखेडा । उ॰—(क) आठ पहर गया, यौं ही माया मोह के आल । राम नाम हिरदय नहीं, जीत लिया जमजाल । —कबीर (शब्द॰) । यौ॰—आल जंजाल, आल जंजाल, = झंझट । बखेडा़ । उ॰— कंचन केवल हरिभजन, दूजा काथ कथीर । झूठा आल जंजाल तजि, पकडाय साँच कबीर । —कबीर (शब्द॰) । आलजाल = (१) बे सिर पैर की बात । इधर उधर की बात (२) अंड बंड या इधर उधऱ की वस्तु ।
आल ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ओल या आर्द्र]
१. गीलापन । तरी । जैसे,— ऐसा बरसा कि आल से आल मिल गई ।
२. आँसू । उ॰— सिसक्यो जल किन लेत दृग, भर पलकन मैं आल । बिचलत खैंचत लाज कौ मचलत लखि नँदलाल ।—स॰ सप्तक, पृ॰ १९२ ।
आल ६ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. बेटी की संतति । यौ॰—आल औलाद = बाल बच्चे ।
२. वंश । कुल । खानदान ।
आल † ७ संज्ञा पुं॰[देश॰] गाँव का एक भाग ।
आल ८ वि॰ [सं॰ ओल या आर्द्र] गीला । कच्चा । हरा । उ॰— आलहि बाँस कटाइन इँडिया फदाइन हो साधो ।— पलटू॰, भा॰ ३, पृ॰ १२ ।
आल ९ संज्ञा पुं॰ [देश॰.] एक प्रकार का कँटीला पौधा । स्याह कांटा किंगरई । वि॰ दे॰ किंगरई ।
आल संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलु] एक प्रकार प्रसिद्ध कंद । विशेष—क्वार कार्तिक में क्यारियों के वीच मेंड बनाकर आलू बोए जाते हैं जो पूस में तैयार हो जाता हैं । एक पौधे की जड़ में पाव भर के लगभग आलू निकलता हैं । भारतवर्ष में अब आलू की खेती जारो ओर होने लगी है, पर पटना, नैनीताल और चीरापूँची इसके लिये प्रसिद्ध स्थान हैं । नैनीताल के पहाड़ी आलू बहुत बडे़ होते हैं । आलू दो तरह के होते हैं लाल और सफेद । यह पौधा वास्तव में अमेरिका का है । वहाँ से सन् १५८० ई॰ में यह युरोप में गया । भारतवर्ष में इसका उल्लेख सबसे पहले उस भोज के विवरण में आता है जो सन् १६१५ ई॰ में सर टामस रो को आसफ खाँ की ओर से अजमेर में दिया गया था । जब पहले पहल आलू भारतवर्ष में आया या तब हिंदू लोग उसे नहीं खाते थे; केवल मुसलमान और अँगरेज ही खाते थे । पर धीरे धीरे इसका खूब प्रचार हुआ और अब हिंदू व्रत के दीनों में भी इसे खाते हैं । 'आलू' शब्द पहले कई प्रकार के कंदों के लिये व्यवहृत होता था, विशेषकर 'अरूआ' के लिये । फारसी में कुछ गोल फलों के लिये भी आलू शब्द का व्यभहार होता है, जैसे,—आलूबुखारा, शफतालू आलूवा । यौ॰—रतालू । शफतालू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आल n. spawn
any discharge of poisonous matter from venomous animals, Suśr.; Kauś.
yellow arsenic, orpiment, Suśr.
a disease affecting wheat, Kauś. (Sch.)
आल m. N. of an ape, Kathās. vvii, 136
आल mfn. not little or insignificant, excellent, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आल a. [आ-अल्-पर्याप्तौ अच्] Large, extensive. --लः, --लं 1 Spawn, any discharge of venomous matter from poisonous animals; ˚अक्त anointed with poison as an arrow. --2 Trick, fraud; येषां श्रुतमालजालाय K. 288; ˚जालानि चिंतयंती 310. --3 Yellow arsenic, orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आल न० आलति भूषयति आ + अल--भूषादौ अच् । १ ह- रिताले तद्धि वर्ण्णोत्कर्षेण स्वयुक्तपदार्थं भूषयतीति तस्य तथात्वम् । “ततो हरिद्रागृहधृमरोध्रपत्राङ्गचूर्ण्णैः समनः- शिलालैः” । “मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः” “रसाञ्जनं चन्दनसैन्धवञ्च मनःशिलाले लशुनञ्च तुत्थम्” सुश्रु० । हरितालभेदगुणाद्युक्तम् भा० प्र० । “हरि- तालं तु तालं स्यादालं तालकमित्थपि । हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञितम् । तयोराद्यं गुणश्रेष्ठं ततोहीन- गुणं परम् । स्वर्ण्णवर्ण्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं चाभ्रपत्रवत् । पत्राख्यं तालकं विद्याद् गुणाढ्यं तद्रसायनम् । निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्वं तथा गुरु । स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्प गुणं तत् पिण्डतालकम् । हरितालं कटु स्निग्धं कषा- योष्णं हरेद्विषम् । कण्डूकुष्ठास्यरोगाभ्रकफपित्तक फव्रणान् । हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृ- जति च बहुतापानङ्गसङ्कोचपीडाः । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्यादिदमशितमशुद्धं मारितं वाप्यसम्यक्” । आ + अल--पर्य्याप्तौ अच् । २ अनल्पे ३ श्रेष्ठे च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0821,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलं, क्ली, (आलयति भूषयतीति । आ + अल् + अच् ।) हरितालं । इत्यमरः ॥ अनल्पे त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ॥) (“हरितालं तालमालमालं शैलूषभूषणम् । पिञ्जकं रोमहरणं तालकं पीतमित्यपि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें