🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिंजर
piṃjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिंजर १ वि॰ [सं॰ पिञ्जर]
१. पीला । पीतवर्ण का ।
२. भुरापन लिए लाल रंग का ।
३. ललाई या भुरापन लिए पीला । सुँघनिया । ऊदे रंग का ।
पिंजर २ संज्ञा पुं॰
१. पिंजड़ा ।
२. शरीर के भीतर का हड्डियों का ठठ्ठर ।
३. तन । शरीर (लाक्ष॰) । उ॰—दिन दस नाम सम्हारि ले, जब लगि पिंजर साँस ।—कबीर सा॰ सं॰, पृ॰ ७४ ।
४. हरताल ।
५. सोना ।
६. नागकेसर ।
७. भुरापन लिए लाल रंग का घोड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिञ्जर mf(आ)n. reddish-yellow, yellow or tawny, of a golden colour, MBh.; Kāv. &c.
पिञ्जर m. a tawny-brown colour, W. (also -ता f., Kathās.; -त्व n., Kād.)
पिञ्जर m. a horse (prob. bay or chestnut), L.
N. of a mountain, MārkP.
पिञ्जर n. (only L.) gold
yellow orpiment
the flower of Mesua Roxburghii
w.r. for पञ्जर (‘skeleton’ or ‘cage’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (625,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिंजर a. [पिंज्-अरच्] Reddishyellow, tawny, gold-coloured; शिखा प्रदीपस्य सुवर्णपिंजरा Mk. 3. 17; R. 18. 40. --रः 1 The reddish-yellow or tawny-brown colour. --2 The yellow colour. --रं 1 Gold. --2 Yellow orpiment. --3 A skeleton. --4 A cage (for पंजर). --5 The ribs or the cavity formed by them, the thorax.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0700-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प(पि)ञ्जर पु० न० पजि (पिजि) वा अरन् । १ शरीरास्थिवृन्दे कङ्काले २ विहङ्गमादिबन्धनस्थाने न० अमरः । ३ कलियुगे ४ गवां नीराजनाविधौ च सारकौमुदी । ततः चतु रय्यों सङ्काशा० ण्य । पाञ्जर्य्य तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
पिञ्जर न० पिजि--अरच् । १ हरिताले अमरः २ स्वर्णे मेदि० ३ नागकेशरे राजनि० ४ विहगादिबन्धनस्थाने ५ देहास्थि- वृन्दे च रामाश्रमः । ६ अश्वभेदे पु० ७ पीतरक्तवर्णे ८ पीतवर्णे च पु० हेमच० । ९ तद्वति त्रि० १० सर्पभेदे पु० [] भा० आ० ३५ अ० । स्वार्थे क । पिञ्जरक तत्रार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4199,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिञ्जरं, क्ली, (पिजि दीप्तौ वर्णे वा + बाहुलकात् अरः । इत्युज्ज्वलदत्तः । ३ । १३१ ।) हरि तालम् । इत्यमरः । २ । ९ । १०३ ॥ स्वर्णम् । इति मेदिनी । रे, १८५ ॥ नागकेशरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ पक्ष्यादिबन्धनगृहम् । कायास्थि- बृन्दम् । इत्यमरटीकायां रामाश्रमः ॥
पिञ्जरः, पुं, (पिजि + अरः ।) अश्वभेदः । पीत- रक्तवर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ (सुमेरुपश्चिम- पार्श्वस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५५ । ९ । “पिञ्जरोऽथ महाभद्रः सुरसः कपिलो मधुः ॥”) पीते, त्रि । इति मेदिनी । रे, ११५ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३९१ । “प्रियया कुङ्कुमपिञ्जरपाणिद्बययोजनाङ्कितं वासः । प्रहितं मां याच्ञाञ्जलिसहस्रकिरणाय शिक्ष- यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-139-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिंजर" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें