🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:51:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवपनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवपनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवपनम्

अर्थ: बोना, फेंकना, बखेरना

संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन

व्युत्पत्ति: आ+वप्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवपन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आवपन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वपन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वप् + ल्युट्
  4. वपन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वप् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवपनम्आवपनेआवपनानि
द्वितीयाआवपनम्आवपनेआवपनानि
तृतीयाआवपनेनआवपनाभ्याम्आवपनैः
चतुर्थीआवपनायआवपनाभ्याम्आवपनेभ्यः
पञ्चमीआवपनात् / आवपनाद्आवपनाभ्याम्आवपनेभ्यः
षष्ठीआवपनस्यआवपनयोःआवपनानाम्
सप्तमीआवपनेआवपनयोःआवपनेषु
सम्बोधनहे आवपनहे आवपनेहे आवपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवपन
आवपन
āvapana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का बर्तन (2.9.34) भाण्ड · पात्र · अमत्र · भाजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवपन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बोप्राई ।
२. पेड़ का लगाना ।
३. थाला ।
४. सारे सिर का मुंडन । यौ॰— केशावपन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वपन n. the act of sowing, throwing, scattering, placing upon, ŚBr.; KātyŚr.; Gaut.
instilling, inserting, ŚBr.; KātyŚr.
capacity, MBh.
a vessel, jar, ewer, MaitrS.; BhP.
sowing seed, weaving, L.
a hempen cloth, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (154,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवपनं 1 The act of sowing, throwing, scattering. --2 Sowing seed. --3 Wearing. --4 Shaving. --5 A vessel, jar, ewer. --6 Instilling, inserting. --नी Ved. A vessel, jar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवपन न० ओप्यते स्थाप्यतेऽत्र आ + वप--आधारे ल्युट् । १ धान्यस्थापनपात्रे (थल्या) इति ख्याते । “गोणी आवपन- ञ्चेत्” सि० कौ० आ + वप--भावे ल्युट् । ३ भूमौ वीजादेर्निधाने (वोना) “अथात आसूतीनामेवावपनस्य” कात्या० । [] प्रभुरग्निः प्रपचने भूमिरावपने प्रभुः” भा० आ० ८८ अ० । करणे ल्युट् । ४ वपनसाधने त्रि० “भूतानामावपनं सर्व्वेषाम्” शत० ब्रा० स्त्रियां ङीप् । त्वमस्यावपनी जना- नाम्” अथ० १२, १, ६१ । अन्तर्भूतण्यर्थे ल्युट् । ५ केशादेः सर्व्वमुण्डने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवपनं, क्ली, (ओप्यते स्थाप्यतेऽत्र । आङ् + वप् + आधारे ल्युट् ।) द्रव्यस्थापनपात्रं । भाण्डं । इत्य- मरः ॥ सम्यक्क्षुरिकर्म्म । सम्यग्वीजतन्तुवपनं ॥ (यथा महाभारते, आदिपर्ब्बणि । “प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः । प्रभुः सूर्य्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः” ॥ “अग्निर्हिमश्च भैषज्यं भूमिरावपनं महत्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवपनम्आवपन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवपन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वपन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वप् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवपनम् 📚 ➤ बोना, फेंकना, बखेरना
संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवपन 📚बोप्राई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आवपन
हर प्रकार का बर्तन (२.९.३४) — भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवपनम्: आ+वप्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬