🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:06:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवर्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवर्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवर्तः

अर्थ: चारों ओर मुड़ना, चक्कर काटना

संस्कृत: जलभ्रमणम्

व्युत्पत्ति: आ+वृत्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वर्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वृ + तृच्
  3. वर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वृ + तृच्
  4. वर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वृत् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवर्तःआवर्तौआवर्ताः
द्वितीयाआवर्तम्आवर्तौआवर्तान्
तृतीयाआवर्तेनआवर्ताभ्याम्आवर्तैः
चतुर्थीआवर्तायआवर्ताभ्याम्आवर्तेभ्यः
पञ्चमीआवर्तात् / आवर्ताद्आवर्ताभ्याम्आवर्तेभ्यः
षष्ठीआवर्तस्यआवर्तयोःआवर्तानाम्
सप्तमीआवर्तेआवर्तयोःआवर्तेषु
सम्बोधनहे आवर्तहे आवर्तौहे आवर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवर्त
आवर्त
āvarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल का भँवर (1.10.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवर्त १ वि॰ [सं॰]
१. पानी का भँवर ।
२. चार मेघाधिपों में से एक ।
३. वह बादल जिससे पानी न बरसे ।
४. एक प्रकार का रत्न । राजवर्त । लाजवर्द ।
५. सोनामाखी ।
६. रोएँ की भँवरी ।
७. सोच विचार । चिंता ।
८. संसार ।
आवर्त २ वि॰ घूमा हुआ । मुड़ा हुआ । यौ॰.—दक्षिणावर्त शंख = वह शंख जिसकी भौंरी दाहिनी तरफ गई हो । यह शंख बहुत मंगल प्रद समझा जाता हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वर्त &c. See आ-√ वृत्.
आ-वर्त m. turning, winding, turning round, revolving, R.; ŚBr.; Sāh.; Suśr.
whirl, gulf, whirlpool, ŚBr.; Megh.; MBh.; Ragh. &c.
deliberation, revolving (in the mind), L.
a lock of hair that curls backwards (especially on a horse considered lucky), a curl, R.; Śiś. &c.
the two depressions of the forehead above the eyebrows, Suśr.
a crowded place where many men live close together
a kind of jewel, L.
N. of a form of cloud personified
आ-वर्त (अम्), n. a mineral substance, pyrites, marcasite, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवर्तः 1 Turning round, winding, revolving; प्रदक्षिणावर्तशिखः Rām. --2 A whirlpool, an eddy, whirl; नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः R. 6. 52; दर्शितावर्तनाभेः Me. 28; Dk. 2; आवर्तः संशयानां Pt. 1. 191. --3 Deliberation, revolving (in the mind), anxiety. --4 A lock of hair curling backwards, especially on a horse. --5 The two depressions of the forehead above the eye-brows. --6 A crowded place (where many men live closely together). --7 A kind of jewel. --8 N. of a form of cloud personified; आवर्तो निर्जलो मेघः. --9 Melting (of metals). --10 Doubt. --11 Worldly existence (संसार). --र्तं A mineral substance, pyrites (माक्षिकधातु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्त पु० आ + वृत--भावादो घञ् । चक्राकारेण जलस्य स्वयं १ भ्रमणे, (घुरणो) घ्रवाख्ये घोटकचिह्ने २ रोमसंस्थान- भेदे राजावत्तनामके ३ मणौ ४ आवर्त्तने, । ५ मेघा- धिपभेदे च ६ माक्षिकधातौ न० । “नृपं तमावर्त्तमनोज्ञ- नाभिः” रघुः “तथापि समतावर्त्ते मोहगर्त्ते निपातिताः” देवीमा० “त्रियुते, शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् । आवर्त्तो निर्जलोमेघः संवर्त्तश्च बहूदकः । पुष्करोदुष्करजलो द्रोणः सम्यक्प्रपूरकः” ज्यो० त० । “आवर्त्तिनः शुभफल- प्रदशुक्तियुक्ता आपन्नदेवमणयोभृतरन्ध्रभागाः । अश्वा- प्यघुर्वसुमतीमतिरोचमानास्तूर्ण्णं पयोधय इवोर्मिभिरा- पतन्तः” माघः । “आवर्त्तिनः दशावर्त्तयुक्ताः प्रशसायो णिनि । ते च “द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्वो द्वौ रन्ध्रोपर- न्ध्रयोः । एकोभाले ह्यपाने च दशावर्त्ता ध्रवाः स्मृताः” पयोधिपक्षे जलभ्रमः” मल्लि० आश्वावर्त्तश्च अश्वशब्दे ५०३ पृष्ठे उक्तः । ७ आवर्त्ताकारे देहिनां रोमसंस्थानभेदे पु० अश्वानामपि उक्तध्रुवरूपावर्त्तोरोमसंस्थानविशेष एवेति बोध्यम् । णिच्--भावे अच् । ८ पुनः पुनश्चालने ९ परिघट्टमे (आओटान) १० धातूनां द्रावणे (गलान) ११ चिन्ता- याञ्च चिन्तया हि चित्तं स्वविषयेषु पुनःपुनश्चाल्यते इति तस्याः तथात्वम् । आवर्त्त्यते समन्तात् अनेक- कोटिषु आ + वृत--णिच्--कर्म्मणि अच् । अनेक कोटिस्पर्शिनि १२ संशये “भ्रमं संमोहमावर्त्त मभ्यासाद्विधितोजयेत्” भा० शा० २७३ अ० आवर्त्तमनेककोटिस्पर्शेन संशयम् अभ्यासात् तत्त्वाभ्यासात्” नीलक० । आवर्त्तते कर्त्तरि अच् । १३ आवर्त्तमाने त्रि० “दक्षिणावर्त्तशङ्खोऽयं हन्त चूर्ण्णीकृतोमया” सा० द० १४ संसारे पु० तस्यानिशमावर्त्त- मानत्वात्तथात्वम् । “इममावर्त्तं नावर्त्तन्ते” इति श्रुतिः “शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्रावर्त्ता मा प्रकीर्त्तिता । तस्यास्तृतीये त्वावत्त गर्मशय्या प्रतिष्ठिता” “शङ्खावर्त्तनिभाश्चापि उप- र्य्युपरि संस्थिताः । गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सुप्र- कीर्त्तिताः” इति सुश्रुतोक्ते देहान्तर्वर्त्तिनि आवर्त्ताकारे १३ नाडीसन्निवेशभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तं, क्ली, (आङ् + वृत् + घञ् ।) माक्षिकधातुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (आवर्त्तनं । चक्राकारेण- भ्रमणं ।)
आवर्त्तः, पुं, (आङ् + वृत् + घञ् ।) जलभ्रमः । इत्य- मरः ॥ घूर्णा इति भाषा । (रघुवंशे ६ । ५२ । “नृपं तमावर्त्तमनोज्ञनाभिः” ।) चिन्ता । आवर्त्तनं । इति मेदिनी ॥ मेघनायक- चतुष्टयान्तर्गतमेघाधिपविशेषः । इति पुराणं ज्योतिषञ्च । (यथा मेघदूते पूर्व्वमेघे ६ । “जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्त्तकानाम्” ।) राजावर्त्तनामोपरत्नं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवर्त" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवर्तःआवर्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वर्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वृ + तृच् | वर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वृ + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवर्तः 📚 ➤ चारों ओर मुड़ना, चक्कर काटना
संस्कृत: जलभ्रमणम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवर्त 📚पानी का भँवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आवर्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवर्तः: आ+वृत्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬