🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवर्त
āvarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल का भँवर (1.10.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवर्त १ वि॰ [सं॰]
१. पानी का भँवर ।
२. चार मेघाधिपों में से एक ।
३. वह बादल जिससे पानी न बरसे ।
४. एक प्रकार का रत्न । राजवर्त । लाजवर्द ।
५. सोनामाखी ।
६. रोएँ की भँवरी ।
७. सोच विचार । चिंता ।
८. संसार ।
आवर्त २ वि॰ घूमा हुआ । मुड़ा हुआ । यौ॰.—दक्षिणावर्त शंख = वह शंख जिसकी भौंरी दाहिनी तरफ गई हो । यह शंख बहुत मंगल प्रद समझा जाता हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वर्त &c. See आ-√ वृत्.
आ-वर्त m. turning, winding, turning round, revolving, R.; ŚBr.; Sāh.; Suśr.
whirl, gulf, whirlpool, ŚBr.; Megh.; MBh.; Ragh. &c.
deliberation, revolving (in the mind), L.
a lock of hair that curls backwards (especially on a horse considered lucky), a curl, R.; Śiś. &c.
the two depressions of the forehead above the eyebrows, Suśr.
a crowded place where many men live close together
a kind of jewel, L.
N. of a form of cloud personified
आ-वर्त (अम्), n. a mineral substance, pyrites, marcasite, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवर्तः 1 Turning round, winding, revolving; प्रदक्षिणावर्तशिखः Rām. --2 A whirlpool, an eddy, whirl; नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः R. 6. 52; दर्शितावर्तनाभेः Me. 28; Dk. 2; आवर्तः संशयानां Pt. 1. 191. --3 Deliberation, revolving (in the mind), anxiety. --4 A lock of hair curling backwards, especially on a horse. --5 The two depressions of the forehead above the eye-brows. --6 A crowded place (where many men live closely together). --7 A kind of jewel. --8 N. of a form of cloud personified; आवर्तो निर्जलो मेघः. --9 Melting (of metals). --10 Doubt. --11 Worldly existence (संसार). --र्तं A mineral substance, pyrites (माक्षिकधातु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्त पु० आ + वृत--भावादो घञ् । चक्राकारेण जलस्य स्वयं १ भ्रमणे, (घुरणो) घ्रवाख्ये घोटकचिह्ने २ रोमसंस्थान- भेदे राजावत्तनामके ३ मणौ ४ आवर्त्तने, । ५ मेघा- धिपभेदे च ६ माक्षिकधातौ न० । “नृपं तमावर्त्तमनोज्ञ- नाभिः” रघुः “तथापि समतावर्त्ते मोहगर्त्ते निपातिताः” देवीमा० “त्रियुते, शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् । आवर्त्तो निर्जलोमेघः संवर्त्तश्च बहूदकः । पुष्करोदुष्करजलो द्रोणः सम्यक्प्रपूरकः” ज्यो० त० । “आवर्त्तिनः शुभफल- प्रदशुक्तियुक्ता आपन्नदेवमणयोभृतरन्ध्रभागाः । अश्वा- प्यघुर्वसुमतीमतिरोचमानास्तूर्ण्णं पयोधय इवोर्मिभिरा- पतन्तः” माघः । “आवर्त्तिनः दशावर्त्तयुक्ताः प्रशसायो णिनि । ते च “द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्वो द्वौ रन्ध्रोपर- न्ध्रयोः । एकोभाले ह्यपाने च दशावर्त्ता ध्रवाः स्मृताः” पयोधिपक्षे जलभ्रमः” मल्लि० आश्वावर्त्तश्च अश्वशब्दे ५०३ पृष्ठे उक्तः । ७ आवर्त्ताकारे देहिनां रोमसंस्थानभेदे पु० अश्वानामपि उक्तध्रुवरूपावर्त्तोरोमसंस्थानविशेष एवेति बोध्यम् । णिच्--भावे अच् । ८ पुनः पुनश्चालने ९ परिघट्टमे (आओटान) १० धातूनां द्रावणे (गलान) ११ चिन्ता- याञ्च चिन्तया हि चित्तं स्वविषयेषु पुनःपुनश्चाल्यते इति तस्याः तथात्वम् । आवर्त्त्यते समन्तात् अनेक- कोटिषु आ + वृत--णिच्--कर्म्मणि अच् । अनेक कोटिस्पर्शिनि १२ संशये “भ्रमं संमोहमावर्त्त मभ्यासाद्विधितोजयेत्” भा० शा० २७३ अ० आवर्त्तमनेककोटिस्पर्शेन संशयम् अभ्यासात् तत्त्वाभ्यासात्” नीलक० । आवर्त्तते कर्त्तरि अच् । १३ आवर्त्तमाने त्रि० “दक्षिणावर्त्तशङ्खोऽयं हन्त चूर्ण्णीकृतोमया” सा० द० १४ संसारे पु० तस्यानिशमावर्त्त- मानत्वात्तथात्वम् । “इममावर्त्तं नावर्त्तन्ते” इति श्रुतिः “शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्रावर्त्ता मा प्रकीर्त्तिता । तस्यास्तृतीये त्वावत्त गर्मशय्या प्रतिष्ठिता” “शङ्खावर्त्तनिभाश्चापि उप- र्य्युपरि संस्थिताः । गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सुप्र- कीर्त्तिताः” इति सुश्रुतोक्ते देहान्तर्वर्त्तिनि आवर्त्ताकारे १३ नाडीसन्निवेशभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तं, क्ली, (आङ् + वृत् + घञ् ।) माक्षिकधातुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (आवर्त्तनं । चक्राकारेण- भ्रमणं ।)
आवर्त्तः, पुं, (आङ् + वृत् + घञ् ।) जलभ्रमः । इत्य- मरः ॥ घूर्णा इति भाषा । (रघुवंशे ६ । ५२ । “नृपं तमावर्त्तमनोज्ञनाभिः” ।) चिन्ता । आवर्त्तनं । इति मेदिनी ॥ मेघनायक- चतुष्टयान्तर्गतमेघाधिपविशेषः । इति पुराणं ज्योतिषञ्च । (यथा मेघदूते पूर्व्वमेघे ६ । “जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्त्तकानाम्” ।) राजावर्त्तनामोपरत्नं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवर्त" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें